Inleiding
Het Eemgoed in de wijk Oosterwold bij Almere vertegenwoordigt een unieke vorm van gemeenschapsgebaseerd wonen binnen het Nederlandse bouwlandschap. Dit buurtje, samengesteld uit 82 huishoudens, is een voorbeeld van collectief eigendom en zelforganisatie op een schaal die in Nederland zeldzaam is. De bewoners van Het Eemgoed zijn niet alleen eigenaar van hun eigen woning, maar dragen ook verantwoordelijkheid voor het openbaar domein, de infrastructuur, de waterhuishouding en de groene ruimte. Deze vorm van zelfbesturing is gebaseerd op een diepgewortelde wooncultuur waarin de bewoner zelf de regie heeft over zijn eigen bouwproject. De gemeente Almere heeft hierbij een beperkte rol, met name door de uitgifte van kale kavels en het vaststellen van weinig tot geen bouwvoorschriften. De wijk is gelegen in de Noordoostpolder, een gebied dat zijn karakter heeft gekregen door het Zuiderzeeproject en de 20e-eeuwse inrichting van polders. De omgeving van Oosterwold is gekenmerkt door een typisch Flevolandse landschapsstructuur: open ruimtes, regelmatige verkaveling, waterwegen en historische elementen zoals de oude Zuiderzeekustlijn en de voormalige eilanden. Deze unieke combinatie van ruimtelijke en cultuurhistorische waarden vormt de achtergrond voor de ontwikkeling van Het Eemgoed. De wijk is een onderdeel van het grotere Natura 2000-gebied Oostvaardersplassen, wat extra aandacht vereist voor ecologische balans en duurzaamheid. Het gebied is daarnaast onderdeel van het Nationaal Landschap IJsseldelta, met een focus op het behouden van de landschapskwaliteiten zoals weidsheid, rust en het tegenovergestelde karakter van oude en nieuwe landvormen. In dit kader is het Eemgoed een bijzondere vorm van duurzaam en gemeenschapsgebaseerd wonen, waarin de bewoner niet alleen als privé-eigenaar fungeert, maar ook als mini-overheid optreedt in de vorm van een collectief bestuur en gemeenschapsverantwoordelijkheid.
De wooncultuur van Oosterwold: zelfstandig bouwen in een vrije ruimte
Oosterwold in Almere vormt een uniek experiment in het Nederlandse wonen. Het is een wijk waar de bewoners een uitzonderlijke mate van zelfbeschikking genieten. De gemeente Almere heeft hierbij een beperkende rol, met name door de uitgifte van kale kavels zonder bouwvoorschriften of functionele beperkingen. Bewoners zijn vrij om op hun perceel te bouwen wat ze willen: een woning, een bedrijf, een winkel, een school of zelfs een zorgboerderij. Deze vorm van zelfbouw is uniek in Nederland en vormt een uiting van het ideaal van het ‘ultieme buitenwonen’, waarin groen en ruimte als fundamentele waarde worden ervaren. De vrijheid is echter gepaard met verantwoordelijkheid. De enige algemene beperking die is afgesproken, is de verplichting tot stadslandbouw. Dit betekent dat bewoners verplicht zijn om op hun perceel een vorm van duurzame landbouw te ontwikkelen, wat in de context van het Eemgoed kan worden geïnterpreteerd als een bijdrage aan het groene karakter van de wijk. De bewoners van Oosterwold zijn dus niet alleen bouwondernemers, maar ook initiatiefnemers in de ruimtelijke en ecologische vormgeving van hun omgeving. Ze besluiten zelf over wegen, paden, waterafvoer, en de openbare ruimte. Deze zelforganisatie is gedeeltelijk gebaseerd op een samenwerkingsverband dat is geïnitieerd door het VPRO-project Droomdorp, dat de ontwikkeling van Het Eemgoed gedurende vier jaar heeft gevolgd. Het project heeft duidelijk gemaakt dat het succes van dergelijke initiatieven afhankelijk is van het vermogen van bewoners om een evenwicht te vinden tussen privébelangen en het gemeenschappelijk goed. De bewoners moeten daarmee een soort mini-overheid worden, met eigen regels, besluitvormingsprocessen en verantwoordelijkheden. Deze rol vereist hoge mate van betrokkenheid, samenwerking en vertrouwen binnen de gemeenschap. De wijk vormt daarmee een voorbeeld van een leefbare gemeenschap die ontstaat uit het initiatief van de bewoners zelf, met beperkte tussenkomst van de overheid. De gemeente speelt hierbij een ondersteunende rol, maar is niet verantwoordelijk voor de uitvoering van het ruimtelijk plan of de bouw van de infrastructuur. De wijk is dus een voorbeeld van een duurzame, zelfstandige vorm van wonen die gebaseerd is op het beginsel van collectief verantwoordelijkheid nemen.
De rol van de overheid en de limieten van zelforganisatie
De rol van de overheid in Oosterwold is beperkt tot de initiële uitgifte van de kavels en het vaststellen van algemene regels, zoals de verplichting tot stadslandbouw. De gemeente Almere heeft hierbij geen controle uitgeoefend op de bouwvorm, de functie of de architectuur van de gebouwen. De wijk is dus een voorbeeld van een vorm van zelfregisserende ruimte, waarin de bewoners zelf de richting bepalen. Deze benadering is uniek in Nederland en wordt vaak gezien als een vorm van participatie op het hoogste niveau. De bewoners zijn verantwoordelijk voor het ontwikkelen van het openbare domein, waaronder wegen, paden, waterhuishouding en groene ruimtes. Dit vereist een hoge mate van samenwerking en besluitvormingsvaardigheden binnen de gemeenschap. De gemeente is echter niet verantwoordelijk voor de financiële of technische uitvoering van deze taken. Dit betekent dat de bewoners zelf moeten zorgen voor financiering, planning en uitvoering van al hun initiatieven. De overheid speelt dus een beperkende rol, maar is niet afwezig. De gemeente is verantwoordelijk voor de aanleg van de hoofdweg, maar niet voor de lokale wegen of de openbare ruimte. Deze beperking van rol is gedeeltelijk te verklaren door het feit dat Oosterwold is ontstaan als een vorm van experimentele woonvorm, waarin de bewoners zelf de verantwoordelijkheid dragen voor hun leefomgeving. Deze vorm van zelforganisatie vereist echter ook dat de bewoners een hoge mate van vertrouwen en betrokkenheid hebben. Zonder dit vertrouwen zou het samenwerkingsverband snel in de problemen komen. De gemeente heeft dus een beperkende rol, maar is niet verantwoordelijk voor de uitvoering van de gemeenschapsverantwoordelijkheden. Dit betekent dat de bewoners zelf de balans moeten vinden tussen privébelangen en het gemeenschappelijk goed. De gemeente speelt dus een beperkende rol, maar is niet afwezig. De gemeente is verantwoordelijk voor de aanleg van de hoofdweg, maar niet voor de lokale wegen of de openbare ruimte. Deze beperking van rol is gedeeltelijk te verklaren door het feit dat Oosterwold is ontstaan als een vorm van experimentele woonvorm, waarin de bewoners zelf de verantwoordelijkheid dragen voor hun leefomgeving. Deze vorm van zelforganisatie vereist echter ook dat de bewoners een hoge mate van vertrouwen en betrokkenheid hebben. Zonder dit vertrouwen zou het samenwerkingsverband snel in de problemen komen.
De natuurlijke en culturele omgeving: een balans van oud en nieuw
De locatie van Oosterwold ligt in het hart van Flevoland, een gebied met een unieke landschapsstructuur die is gevormd door het Zuiderzeeproject in de twintigste eeuw. De polders van Noordoostpolder (1942), Oostelijk Flevoland (1957) en Zuidelijk Flevoland (1968) zijn een uiting van de toen heersende tijdgeest: rationele, functionele en geordende ruimte-inrichting. Deze kenmerken zijn zichtbaar in de regelmatige verkaveling, de weg- en waterloopstructuur, en de landschapskunstwerken die verspreid over de provincie zijn geplaatst. De cultuurhistorische en landschappelijke kernkwaliteiten, zoals dijken, vaarten, interne ontsluiting, wegbeplanting en bosranden, zijn bepalend voor het karakter van het gebied. Deze elementen zijn essentieel voor het behoud van de essentie van het polderconcept. De provincie Flevoland wil deze kernkwaliteiten behouden en actief inzetten bij nieuwe ontwikkelingen om ruimtelijke kwaliteit te waarborgen. Daarnaast zijn er in de regio aandachtspunten voor de behoud van de landschappelijke en cultuurhistorische basiskwaliteiten, zoals openheid, de opvallende structuur van de verkoop van grond, het patroon van Nagele, en de voormalige Zuiderzeekustlijn. Deze elementen zijn niet alleen historisch van belang, maar vormen ook de basis voor een duurzame en esthetisch waardevolle omgeving. De wijk Oosterwold ligt in de nabijheid van het Natura 2000-gebied Oostvaardersplassen, een gebied met een bijzondere ecologische waarde. Het gebied is gereserveerd voor diverse Vogelrichtlijnsoorten en is het thuis van groepen runderen, paarden en herten die zich op natuurwijze ontwikkelen tot grote kuddes. Hoewel dit gebied een belangrijke rol speelt in de ecologie van het gebied, is het ook een bron van maatschappelijke spanning vanwege de hoge dierensterfte tijdens winterperioden. Het beleidskader voor het beheer van de Oostvaardersplassen is in 2018 vastgesteld, wat aantoont dat de overheid en de maatschappij samenwerken aan een evenwicht tussen natuurbehoud en maatschappelijke veiligheid. Oosterwold ligt dus in een omgeving die zowel culturele waarde als ecologische waarde heeft. De bewoners van Het Eemgoed moeten hier rekening mee houden bij hun ontwikkeling, niet alleen om juridische verplichtingen na te leven, maar ook om bij te dragen aan het behoud van deze unieke ruimte. De combinatie van oude en nieuwe landvormen, van oude landbouwgebouwen en moderne architectuur, vormt een unieke ruimtelijke ervaring die wordt gekenmerkt door een diepe diepgang en identiteit.
Duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit: de uitdaging van een zelfstandige wijk
De ontwikkeling van Oosterwold, en met name van Het Eemgoed, is gebaseerd op het beginsel van duurzaamheid. Dit blijkt zowel op het niveau van de bouwpraktijk als van de ruimtelijke vormgeving. De bewoners zijn verplicht tot stadslandbouw, wat een vorm van duurzame ruimtegebruik is. Deze praktijk draagt bij aan het behoud van groene ruimtes, het voorkómen van uitgebreid bebouwd worden van het land en het bevorderen van biodiversiteit. Daarnaast is er aandacht voor het behoud van de landschappelijke en cultuurhistorische waarden. De provincie Flevoland wil dit behouden, en ziet het als essentieel voor de ruimtelijke kwaliteit van het gebied. De gemeenschap moet daarmee rekening houden bij elk nieuw bouwproject. De woonvorm van Het Eemgoed is dus niet alleen een vorm van zelforganisatie, maar ook een vorm van duurzame ruimtelijke vormgeving. De gemeenschap moet zich inzetten voor het behoud van de open ruimte, het waterbeheer en de ecologische kwaliteit. Dit vereist een hoge mate van samenwerking en verantwoordelijkheid. De bewoners zijn verantwoordelijk voor het ontwikkelen van de openbare ruimte, waaronder wegen, paden, waterhuishouding en groene ruimtes. Deze taken vereisen planning, financiering en uitvoering. Zonder samenwerking en betrokkenheid zou dit proces snel in de problemen komen. De gemeente speelt hierbij een ondersteunende rol, maar is niet verantwoordelijk voor de uitvoering van deze taken. De gemeente is dus niet verantwoordelijk voor de financiering van de wegen of het waterbeheer. De bewoners moeten zelf zorgen voor financiering, planning en uitvoering van al hun initiatieven. Deze vorm van zelforganisatie vereist echter ook dat de bewoners een hoge mate van vertrouwen en betrokkenheid hebben. Zonder dit vertrouwen zou het samenwerkingsverband snel in de problemen komen. De gemeente heeft dus een beperkende rol, maar is niet afwezig. De gemeente is verantwoordelijk voor de aanleg van de hoofdweg, maar niet voor de lokale wegen of de openbare ruimte. Deze beperking van rol is gedeeltelijk te verklaren door het feit dat Oosterwold is ontstaan als een vorm van experimentele woonvorm, waarin de bewoners zelf de verantwoordelijkheid dragen voor hun leefomgeving. Deze vorm van zelforganisatie vereist echter ook dat de bewoners een hoge mate van vertrouwen en betrokkenheid hebben. Zonder dit vertrouwen zou het samenwerkingsverband snel in de problemen komen.
Conclusie
Het Eemgoed in Oosterwold is een uniek voorbeeld van een gemeenschapsgebaseerd wonen dat gebaseerd is op zelforganisatie, duurzaamheid en verantwoordelijkheid. De bewoners zijn niet alleen eigenaar van hun woning, maar dragen ook verantwoordelijkheid voor het openbare domein, de infrastructuur en de groene ruimte. Deze vorm van zelfbesturing is gebaseerd op een diepgewortelde wooncultuur waarin de bewoner zelf de regie heeft over zijn eigen bouwproject. De gemeente Almere heeft hierbij een beperkte rol, met name door de uitgifte van kale kavels en het vaststellen van weinig tot geen bouwvoorschriften. De wijk is dus een voorbeeld van een duurzame, zelfstandige vorm van wonen die gebaseerd is op het beginsel van collectief verantwoordelijkheid nemen. De bewoners zijn verantwoordelijk voor het ontwikkelen van de openbare ruimte, waaronder wegen, paden, waterhuishouding en groene ruimtes. Deze taken vereisen planning, financiering en uitvoering. Zonder samenwerking en betrokkenheid zou dit proces snel in de problemen komen. De gemeente speelt hierbij een ondersteunende rol, maar is niet verantwoordelijk voor de uitvoering van deze taken. De gemeente is dus niet verantwoordelijk voor de financiering van de wegen of het waterbeheer. De bewoners moeten zelf zorgen voor financiering, planning en uitvoering van al hun initiatieven. Deze vorm van zelforganisatie vereist echter ook dat de bewoners een hoge mate van vertrouwen en betrokkenheid hebben. Zonder dit vertrouwen zou het samenwerkingsverband snel in de problemen komen. De gemeente heeft dus een beperkende rol, maar is niet afwezig. De gemeente is verantwoordelijk voor de aanleg van de hoofdweg, maar niet voor de lokale wegen of de openbare ruimte. Deze beperking van rol is gedeeltelijk te verklaren door het feit dat Oosterwold is ontstaan als een vorm van experimentele woonvorm, waarin de bewoners zelf de verantwoordelijkheid dragen voor hun leefomgeving. Deze vorm van zelforganisatie vereist echter ook dat de bewoners een hoge mate van vertrouwen en betrokkenheid hebben. Zonder dit vertrouwen zou het samenwerkingsverband snel in de problemen komen.