Inleiding
Voor- en vroegschoolse educatieve programma’s (VVE) zijn in Nederland sinds de jaren 2000 een centraal element geworden in de vroeggeijkinderopvang en voorschoolse voorbereiding. De doelstelling van deze programma’s is om kinderen vanaf drie jaar in ontwikkelingsachterstand te voorkomen door middel van gerichte interventies op het gebied van taalontwikkeling, sociaal-emotionele ontwikkeling en cognitieve vaardigheden. VVE-programma’s worden uitgevoerd in samenwerking tussen peuterspeelzalen en basisscholen, vaak in groep 1 en 2, en zijn in principe gericht op kinderen die in de voorschoolse periode extra aandacht nodig hebben.
Toch blijkt uit diverse studies en onderzoeken dat de werkelijke effectiviteit van VVE-programma’s in vraag is gesteld. De decentralisatie van de toewijzing van doelgroepkinderen aan VVE-programma’s heeft geleid tot grote variatie in uitvoering. Daarnaast ontbreken adequate indicatiesystemen voor doelgroepkinderen en zijn er twijfels over of de huidige programma’s gericht zijn op de juiste groepen. Deze kwesties zetten de doelgerichtheid en de effectiviteit van VVE-programma’s ter discussie.
In dit artikel worden de kernaspecten van VVE-programma’s belicht, met een focus op de doelgroepen, de uitvoering, de effectiviteit en de kritische kanttekeningen. De discussie is gebaseerd op gegevens uit wetenschappelijke studies, beleidsdocumenten en praktijkgerichte analyses.
De doelgroep van VVE-programma’s
VVE-programma’s zijn ontworpen voor kinderen die thuis minder stimulering ontvangen op belangrijke ontwikkelingsgebieden. Deze kinderen worden ‘doelgroepkinderen’ genoemd. Volgens artikel 167 van de Wet op het Primair Onderwijs (WPO) is de gemeente verantwoordelijk voor het bepalen welke kinderen in aanmerking komen voor VVE. De toewijzing van doelgroepkinderen is grotendeels gecentraliseerd, met een financiële bijdrage van het Rijk op basis van het aantal ‘gewichtenkinderen’ per gemeente. Echter, gemeenten en schoolbesturen hebben ruime autonomie bij het opstellen van criteria voor de definitie van doelgroepen.
Hoewel VVE oorspronkelijk bedoeld was voor kinderen met een risico op blootstellingsachterstanden, is het doelgroepprofiel in de praktijk sterk uitgewijd. Naast kinderen met taalachterstanden krijgen bijvoorbeeld ook kinderen met ontwikkelingsstoornissen, kinderen uit gezinnen met problemen zoals alcoholgebruik, werving, psychische stoornissen of wonen in achterstandswijken, soms ook VVE. De vraag rijst of deze uitbreiding van de doelgroepen effectief is, gezien het ontbreken van een betrouwbare indicatiemethode en het feit dat de meeste VVE-programma’s niet gericht zijn op deze groepen.
Driessen wijst erop dat het ontbreken van een consistente indicering van doelgroepkinderen een belangrijk probleem vormt. Er is geen instrument dat qua betrouwbaarheid en validiteit voldoet aan de geldende maatstaven voor het bepalen van de doelgroep. Dit leidt tot onduidelijkheid en een grote variatie in de uitvoering van VVE-programma’s, afhankelijk van de gemeente of schoolbestuur. Driessen vermoedt dat deze situatie de effectiviteit van de programma’s ondermijnt.
De uitvoering van VVE-programma’s
VVE-programma’s zijn ontworpen om de ontwikkeling van jonge kinderen te stimuleren op verschillende domeinen, zoals taal, cognitie en sociaal-emotionele vaardigheden. In een strikt ontwikkelingsgericht VVE-programma zijn er geen vastgestelde activiteiten of planningen. In plaats daarvan werken professionals zelf een thema of project uit dat aansluit bij de belangstelling en de ontwikkelingsfase van de kinderen in de groep. Deze aanpak maakt gebruik van vaste routines en ondersteunende instrumenten, zoals interactief voorlezen, voorbereidingsschema’s en spelbegeleidingstechnieken.
Er zijn verschillende erkende VVE-programma’s in gebruik in Nederland, waaronder Piramide, Startblokken van basisontwikkeling en Kaleidoscoop. Deze programma’s zijn gericht op het creëren van een stimulerende leefomgeving voor kinderen en zijn ontworpen om te voldoen aan wettelijke eisen, zoals de aandacht voor ouderbetrokkenheid en de doorgaande lijn naar de basisschool.
Hoewel de doelgroep van VVE-programma’s vaak uit kinderen bestaat die extra aandacht nodig hebben, is het programma gericht op alle kinderen in de groep. Dit betekent dat het niet alleen gericht is op doelgroepkinderen, maar ook op het algemene ontwikkelingsniveau van de groep. Dit aanpak is bedoeld om een positieve invloed te hebben op de ontwikkeling van alle kinderen in de klas.
Een belangrijk aspect van VVE-programma’s is de professionalisering van de uitvoerders. Het NJI onderzoekt of de kwaliteit van de uitvoering van een programma goed bewaakt wordt door training en coaching. Bovendien is het belangrijk dat programma’s worden bijgesteld op basis van de actuele stand van kennis. Deze aanpak zorgt ervoor dat VVE-programma’s zich kunnen aanpassen aan nieuwe inzichten in kinderontwikkeling en onderwijs.
De effectiviteit van VVE-programma’s
Hoewel VVE-programma’s in principe gericht zijn op het voorkomen van onderwijsachterstanden, zijn de werkelijke effecten van deze programma’s in vraag gesteld. Een meta-analyse van Fukkink et al. (2015) heeft uitgewezen dat de effectiviteit van VVE-programma’s in Nederland nul lijkt te zijn. Dit betekent dat er op dit moment geen wetenschappelijk bewijs is voor de effectiviteit van deze programma’s. De studie van Fukkink is echter geconfronteerd met kritiek, die vooral gericht is op methodologische kwesties. Het zou niet zeker zijn of de onderzoeken waarop de meta-analyse is gebaseerd, voldoende representatief zijn voor de situatie in Nederland.
Ondanks deze kritiek is het feit dat VVE-programma’s geen duidelijke effecten tonen, in tegenspraak met de verwachtingen van beleid en praktijk. In het buitenland, met name in de Verenigde Staten, zijn er wel wetenschappelijke studies die duiden op een positief effect van vroegschoolse interventies, zoals het beroemde Perry Preschool-project. Dit project, uitgevoerd tussen 1962 en 1967, heeft gedurende een halve eeuw gevolgd. Uit het onderzoek is gebleken dat de deelname aan het programma leidde tot positieve effecten op de latere carrière, het inkomen en de criminaliteit. Echter, onderzoekers benadrukken dat het Perry-project niet direct te vergelijken is met de huidige VVE-programma’s in Nederland.
Een ander probleem dat het effect van VVE-programma’s ondermijnt, is de uitbreiding van de doelgroep. Aangezien VVE-programma’s nu vaak ook gericht zijn op kinderen met ontwikkelingsstoornissen of uit gezinnen met psychosociale problemen, is er twijfel of deze programma’s voor deze groepen effectief zijn. De meeste VVE-programma’s zijn immers ontworpen voor kinderen met taalachterstanden en niet voor kinderen met complexere ontwikkelingsproblemen.
Daarnaast is er ook een kritiek op de uitvoering van VVE-programma’s in de praktijk. In studies is vastgesteld dat de samenwerking tussen peuterspeelzalen en basisscholen, hoewel verbeterd sinds de jaren 2000, nog steeds vaak moeizaam verloopt. De samenwerking lijkt in veel gevallen niet goed genoeg om een consistente aanpak te garanderen. De professionaliteit van de uitvoerders is een andere kritische factor. Hoewel de afgelopen jaren het aantal gevolgde trainingen is toegenomen, blijkt uit onderzoek dat de uitvoering van VVE-programma’s in de praktijk nog steeds varieert.
De toekomst van VVE-programma’s
Aangezien de effectiviteit van VVE-programma’s in vraag is gesteld, is het belangrijk om na te denken over de toekomst van deze programma’s. De huidige situatie wijst op een aantal kritieke kwesties die aandacht verdienen, zoals:
Doelgroepindicatie: Het ontbreken van een betrouwbare methode om doelgroepkinderen te identificeren, is een groot probleem. Het is essentieel dat een betrouwbaar indicatiesysteem wordt ontwikkeld dat het mogelijk maakt om kinderen met werkelijk een risico op onderwijsachterstanden te selecteren.
Afgestemde programma’s: Er is een vraag of de huidige VVE-programma’s afgestemd zijn op de doelgroepen waarop ze gericht zijn. In de praktijk blijkt dat VVE-programma’s vaak niet gericht zijn op kinderen met complexere ontwikkelingsproblemen. Het is belangrijk dat programma’s worden aangepast aan de specifieke behoeften van de doelgroepen.
Professionalisering van uitvoerders: Het is essentieel dat de professionals die VVE-programma’s uitvoeren, goed worden getraind en gevolgd. Er is aangetoond dat de kwaliteit van de uitvoering een belangrijke rol speelt in de effectiviteit van de programma’s. Training en coaching moeten centraal staan in de implementatie van VVE-programma’s.
Samenwerking tussen instellingen: De samenwerking tussen peuterspeelzalen en basisscholen is een belangrijk element van VVE. Echter, in de praktijk blijkt dat deze samenwerking vaak moeizaam verloopt. Het is belangrijk dat samenwerking en afstemming tussen de instellingen worden versterkt en gestructureerd.
Bewijsgebaseerde aanpak: Het is essentieel dat VVE-programma’s worden ontwikkeld op basis van wetenschappelijk bewijs. De huidige aanpak moet worden afgestemd op de meest recente inzichten in kinderontwikkeling en onderwijs. Dit betekent dat programma’s regelmatig moeten worden bijgesteld en aangepast aan nieuwe kennis.
Conclusie
VVE-programma’s zijn ontworpen om kinderen met een risico op onderwijsachterstanden te ondersteunen in de voorschoolse periode. In de praktijk blijkt echter dat de effectiviteit van deze programma’s in vraag is gesteld. De decentralisatie van de toewijzing van doelgroepkinderen en het ontbreken van een betrouwbare indicatiemethode hebben geleid tot grote variatie in de uitvoering. Daarnaast ontbreken adequate afgestemde programma’s voor kinderen met complexere ontwikkelingsproblemen. De professionalisering van de uitvoerders en de samenwerking tussen instellingen zijn ook kritieke factoren die de effectiviteit van VVE-programma’s beïnvloeden.
De toekomst van VVE-programma’s hangt af van een aantal kritieke maatregelen, waaronder het ontwikkelen van een betrouwbaar indicatiesysteem, het afgestemmen van programma’s op de doelgroepen, het versterken van de professionalisering van uitvoerders en het versterken van de samenwerking tussen instellingen. Bovendien is het belangrijk dat programma’s worden ontwikkeld op basis van wetenschappelijk bewijs en dat regelmatig wordt geëvalueerd of de programma’s effectief zijn. Al deze maatregelen zijn essentieel om ervoor te zorgen dat VVE-programma’s hun doel bereiken en dat kinderen die in aanmerking komen voor deze programma’s, daadwerkelijk profiteren ervan.