Inleiding
Startblokken is een erkend en geïntegreerd programma binnen de voorschoolse educatie (VVE) dat zich richt op kinderen van 0 tot 8 jaar. Het programma benadrukt het belang van spelgerichte activiteiten, gerichte begeleiding en het aanpassen van de pedagogische werkwijze aan de individuele ontwikkelingslijnen van de kinderen. Het is uitgevoerd op basis van de 3B’s: betekenisvolle activiteiten, bemiddelende rol van de volwassenen en brede ontwikkeling. Startblokken wordt beschouwd als een goed onderbouwd programma door de NJI Deelcommissie ontwikkelingsstimulering, onderwijsgerelateerd en jeugdwelzijn (2023). Deze tekst biedt een gedetailleerd overzicht van de inhoud, doelgroep, pedagogische werkwijze, opleidingstrainingen en praktische toepassing van Startblokken in het kader van VVE.
Wat is Startblokken?
Startblokken is een spelgeoriënteerd en ontwikkelingsgericht programma dat kinderen in de voorschoolse leeftijd ondersteunt in hun ontwikkeling. Het programma richt zich op zowel de leerkrachten als de kinderen en benadrukt het belang van een afgestemde pedagogische werkwijze die gericht is op de individuele groei. Het programma is ontworpen om kinderen te ondersteunen in de overgang naar de basisschool, door te werken aan het taalgebruik, het denken, de sociale vaardigheden en het leren leren.
Het startpunt van Startblokken is de observatie van wat kinderen doen en zeggen. Op basis van deze observaties ontwerpt de pedagogisch medewerker (pm’er) activiteiten die gericht zijn op de interesses en behoeften van de kinderen. Deze activiteiten zijn thematisch en doelgericht, met aandacht voor interactie, begeleiding en reflectie. Het programma is ontworpen in een Vygotskiaanse benadering, waarin de rol van de volwassene centraal staat als bemiddelaar in het leerproces van het kind.
De drie kernprincipes van Startblokken
Startblokken is opgebouwd rondom drie kernprincipes, vaak aangeduid als de 3B’s:
- Betekenisvolle activiteiten: De activiteiten die worden georganiseerd, zijn niet alleen educatief, maar ook betekenisvol voor de kinderen. Ze zijn afgestemd op hun interesse en bevorderen daardoor een actieve betrokkenheid.
- Bemiddelende rol van de volwassenen: De rol van de volwassene is essentieel in Startblokken. De pm’er dient als bemiddelaar in het leerproces. Dit houdt in dat de pm’er niet alleen activiteiten organiseert, maar ook actief deelneemt aan het proces van leren en groeien van de kinderen.
- Brede ontwikkeling: Startblokken streeft naar een brede ontwikkeling van de kinderen, zowel op cognitief, sociale, motorische als emotionele vlak. De activiteiten zijn ontworpen om deze ontwikkelingslijnen te ondersteunen en te versterken.
Deze drie principes vormen de basis voor de pedagogische werkwijze binnen Startblokken. Ze worden verder uitgewerkt in het dagelijks werk van de pm’er, die gerichte activiteiten ontwerpt en uitvoert in de groep. Het programma benadrukt ook het belang van interactie tussen kinderen onderling en met de volwassenen. Deze interactie is essentieel voor het leerproces en de sociale groei van de kinderen.
De rol van de pedagogisch medewerker
De rol van de pedagogisch medewerker (pm’er) in Startblokken is centraal. De pm’er is verantwoordelijk voor het observeren, plannen, uitvoeren en evalueren van activiteiten die afgestemd zijn op de individuele ontwikkelingslijnen van de kinderen. Het begint met het waarnemen van wat kinderen doen en zeggen. Deze observaties vormen de basis voor het ontwerpen van activiteiten die op de groep of individueel worden uitgevoerd.
De pm’er speelt een bemiddelende rol in het leerproces. Dit houdt in dat de pm’er niet alleen activiteiten organiseert, maar ook actief betrokken is bij de interactie en het leren van de kinderen. Door gerichte begeleiding te bieden, helpt de pm’er de kinderen bij hun ontwikkeling. Deze begeleiding kan zowel individueel als groepsgericht zijn.
Bij de activiteiten die worden georganiseerd, is reflectie een belangrijk onderdeel. De pm’er reflecteert op wat er is gezien en wat dit betekent voor het volgende thema, de activiteiten en de rol van de pm’er. Deze reflectie leidt tot aansluiten, uitbreiden, toevoegen en verdiepen van activiteiten. Hierbij wordt gebruikgemaakt van thematische en doelgerichte activiteiten die gericht zijn op de ontwikkeling van de kinderen.
Training en certificering van Startblokkentrainers
Om Startblokken effectief te kunnen toepassen, is het nodig dat de pedagogisch medewerkers en trainers goed zijn opgeleid. Startblokkentrainers ondergaan een specifieke training die hen bevoegt om Startblokken aan anderen te trainen en te coachen. Deze training is ontworpen om de trainers in staat te stellen om op een ontwikkelingsgerichte manier een Startblokkentraining op te bouwen en uit te voeren.
De training omvat meerdere dagen, waarin verschillende thema’s aan de orde komen. Dag 1 richt zich op de historische en conceptuele basis van Startblokken, met aandacht voor de Vygotskiaanse benadering. Dag 2 en 3 zijn gericht op spelactiviteiten en taalontwikkeling, met een focus op taal en beginnende geletterdheid. Dag 4 behandelt mondelijke taal en interactie, terwijl dagen 5 en 6 gericht zijn op ontwikkelingsgericht trainen en begeleiden.
Naast deze inhoudelijke input, is er ook aandacht voor de persoonlijke ontwikkeling van de trainer. Tijdens de training wordt er gewerkt aan een portfolio, waarin de eigen groei en ontwikkeling als trainer worden vastgelegd. Deze portfolio is een essentieel onderdeel van de certificering. Daarnaast moet de trainer aan het eind van de training een logboek en portfolio opstellen, waarin de activiteiten die in het kader van Startblokken zijn uitgevoerd, worden beschreven.
Om gecertificeerd te worden als Startblokkentrainer, moet de cursist aan bepaalde eisen voldoen. Inschrijven is enkel mogelijk voor deelnemers met een afgeronde HBO-opleiding of een MBO-4 opleiding in combinatie met meer dan 5 jaar ervaring als coach of leidinggevende. In het laatste geval is er vooraf een assessment nodig, met een kostenbedrag van € 135. Trainers die geen coachervaring hebben, moeten naast de Basiscursus Trainer Startblokken ook de Coach-tweedaagse volgen.
Na afronding van de opleiding tot Trainer Startblokken is de trainer bevoegd om professionals in de kinderopvang en leerkrachten in groep 1/2 te trainen in de aanpak Startblokken. De opleiding leidt tot een certificaat en een portfolio, die als bewijs dienen van de kwalificatie. De trainers kunnen daarna zelfstandig Startblokkentrainingen organiseren en begeleiden.
Literatuur en ondersteunende materialen
Bij de training tot Startblokkentrainer zijn diverse literatuur- en ondersteunende materialen beschikbaar. Deze materialen dienen als grondslag voor het begrijpen en toepassen van het Startblokken-programma. De belangrijkste literatuur omvat onder andere het boek Basisontwikkeling voor peuters en de onderbouw, Spullenboek, Spelen en leren op school, en de Startblokken brochure. Daarnaast zijn er artikelen uit vakbladen en publicaties die een verdieping bieden in de pedagogische werkwijze.
Een aantal relevante publicaties en artikelen die in het kader van Startblokken worden gebruikt, zijn:
- Boek Basisontwikkeling voor peuters en de onderbouw
- Boek Spullenboek
- Boek Spelen en leren op school
- Startblokken brochure
- Toolkit voor Startblokken trainers
- Artikelen uit Zone
- Is it play – B. van Oers
- Een zelfgekozen boek ter verdieping
- Andere recente artikelen uit verschillende vakbladen
- Artikelen uit de actualiteit
Deze literatuur helpt trainers en pedagogisch medewerkers bij het ontwikkelen van activiteiten en het begrijpen van de pedagogische principes van Startblokken. Daarnaast worden deze materialen gebruikt in het kader van het logboek en portfolio, waarin de activiteiten worden beschreven en geëvalueerd.
Startblokken in de praktijk
Het toepassen van Startblokken in de praktijk houdt in dat de pm’er dagelijks observaties maakt van de kinderen en activiteiten ontwerpt die afgestemd zijn op hun interesses en ontwikkelingslijnen. Deze activiteiten zijn vaak thematisch en worden uitgevoerd in de groep. De pm’er speelt een actieve rol bij het organiseren en uitvoeren van deze activiteiten, met aandacht voor interactie, begeleiding en reflectie.
Een belangrijk aspect van Startblokken in de praktijk is de aansluiting met de basisschool. Het programma werkt aan de ontwikkeling van taalvaardigheden, het denken en het leren leren, wat essentieel is voor de overgang naar de basisschool. Daarom is er een doorgaande lijn tussen VVE en het basisonderwijs, waarbij de pm’er ervoor zorgt dat de kinderen op een goede manier worden voorbereid op de scholingsomgeving.
Startblokken benadrukt ook het belang van ouderbetrokkenheid. Ouders worden actief betrokken bij het leerproces van hun kind en krijgen informatie over de activiteiten en de ontwikkelingslijnen van hun kind. Dit draagt bij aan een betere ondersteuning van de kinderen op zowel de kleuterschool als thuis.
Startblokken als erkend VVE-programma
Startblokken is erkend als een volledig integrale VVE-aanpak en is beoordeeld als goed onderbouwd door de NJI Deelcommissie ontwikkelingsstimulering, onderwijsgerelateerd en jeugdwelzijn (2023). Dit betekent dat het programma voldoet aan de wettelijke eisen voor VVE en dat het pedagogisch goed onderbouwd is. Het programma wordt opgenomen in de lijst van erkende VVE-programma’s, wat betekent dat het een officieel aangewezen programma is binnen de voorschoolse educatie.
Het erkende karakter van Startblokken heeft ook gevolgen voor de registratie en administratie van kinderen die deelnemen aan dit programma. De houder van de instelling registreert elk kind in het Elektronisch Loket Voor- en Vroegschoolse Educatie (EL-VVE) en zorgt ervoor dat de gegevens actueel blijven tot aan de overgang naar de basisschool. Daarnaast wordt het aantal maanden, dagdelen en het gevolgde programma bijgehouden, zodat deze gegevens accuraat kunnen worden ingevuld bij de overdracht van de kindgegevens naar de basisschool.
Het gebruik van Startblokken als erkend programma heeft ook invloed op de werkwijze van de instelling. De houder van de instelling werkt met een doelgerichte planning die aansluit bij de doelen en ontwikkelingslijnen van het programma. Daarnaast werkt de instelling mee aan de invoering van de taaldoelen voor 4- en 6-jarigen, die zijn ontwikkeld door de Universiteit van Amsterdam en de Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO). Dit betekent dat er een voldoende dekkend en geconcretiseerd activiteitenaanbod is gericht op taalontwikkeling, indien nodig in aanvulling op het VVE-programma.
Startblokken en andere erkende VVE-programma’s
Startblokken is één van de erkende VVE-programma’s, naast Piramide, Uk & Puk en andere programma’s. Elk programma heeft zijn eigen pedagogische werkwijze en focus, maar ze delen allemaal het doel om de ontwikkeling van jonge kinderen te ondersteunen. In elk erkend programma staat het stimuleren van de ontwikkeling van jonge kinderen op diverse gebieden centraal. Ze bieden een werkwijze voor alle kinderen in de groep, niet alleen voor de VVE-kinderen of doelgroep peuters. De programma’s voldoen aan de wettelijke eisen, er is aandacht voor ouderbetrokkenheid en de doorgaande lijn naar de basisschool.
Startblokken verschilt van andere programma’s door zijn sterke focus op spelgerichte activiteiten en de bemiddelende rol van de volwassene. Het programma benadrukt het belang van betekenisvolle activiteiten en brede ontwikkeling, wat het een unieke aanpak geeft. VVE-trainers van Kans Kwadraat leggen uit waarom ze enthousiast zijn over Startblokken en andere erkende programma’s. Ze benadrukken het belang van een pedagogische werkwijze die gericht is op de individuele groei van de kinderen en die aansluit op de doelen van het programma.
Naast de basistraining zijn pm’ers startbekwaam voor het werken in de VVE. Dit is een belangrijk aspect wanneer er binnen de organisatie met verschillende VVE-programma’s wordt gewerkt. De basistraining biedt een goed fundament voor het werken in de VVE en maakt het mogelijk voor pm’ers om verder te groeien in hun pedagogisch-educatieve vaardigheden. Daarnaast kunnen pm’ers na de basistraining de zogenaamde koptraining volgen van het programma waarmee ze werken. Dit is een verkorte versie van de reguliere training en biedt een verdieping in het specifieke programma.
Conclusie
Startblokken is een erkend en geïntegreerd programma binnen de voorschoolse educatie dat zich richt op kinderen van 0 tot 8 jaar. Het programma benadrukt het belang van spelgerichte activiteiten, gerichte begeleiding en het aanpassen van de pedagogische werkwijze aan de individuele ontwikkelingslijnen van de kinderen. Het is uitgevoerd op basis van de 3B’s: betekenisvolle activiteiten, bemiddelende rol van de volwassenen en brede ontwikkeling. Startblokken is erkend als een goed onderbouwd programma door de NJI Deelcommissie ontwikkelingsstimulering, onderwijsgerelateerd en jeugdwelzijn (2023).
De rol van de pedagogisch medewerker is centraal in Startblokken. De pm’er is verantwoordelijk voor het observeren, plannen, uitvoeren en evalueren van activiteiten die afgestemd zijn op de individuele ontwikkelingslijnen van de kinderen. De pm’er speelt een bemiddelende rol in het leerproces en biedt gerichte begeleiding. De activiteiten zijn thematisch en doelgericht, met aandacht voor interactie, begeleiding en reflectie.
De training en certificering van Startblokkentrainers is een essentieel onderdeel van het programma. De trainers ondergaan een specifieke opleiding die hen bevoegt om Startblokken aan anderen te trainen en te coachen. De opleiding omvat meerdere dagen en richt zich op diverse thema’s, waaronder spelactiviteiten, taalontwikkeling en ontwikkelingsgericht trainen en begeleiden. Na afronding van de opleiding zijn de trainers bevoegd om professionals in de kinderopvang en leerkrachten in groep 1/2 te trainen in de aanpak Startblokken.
Startblokken benadrukt ook het belang van ouderbetrokkenheid en de aansluiting met de basisschool. Het programma werkt aan de ontwikkeling van taalvaardigheden, het denken en het leren leren, wat essentieel is voor de overgang naar het basisonderwijs. Daarnaast is er een doorgaande lijn tussen VVE en het basisonderwijs, waarbij de pm’er ervoor zorgt dat de kinderen op een goede manier worden voorbereid op de scholingsomgeving.
Startblokken is een erkend VVE-programma dat voldoet aan de wettelijke eisen en dat pedagogisch goed onderbouwd is. Het programma wordt opgenomen in de lijst van erkende VVE-programma’s, wat betekent dat het een officieel aangewezen programma is binnen de voorschoolse educatie. Het gebruik van Startblokken heeft ook gevolgen voor de registratie en administratie van kinderen die deelnemen aan dit programma. De houder van de instelling registreert elk kind in het Elektronisch Loket Voor- en Vroegschoolse Educatie (EL-VVE) en zorgt ervoor dat de gegevens actueel blijven tot aan de overgang naar de basisschool.
Startblokken is een uniek programma dat zich onderscheidt van andere erkende VVE-programma’s door zijn sterke focus op spelgerichte activiteiten en de bemiddelende rol van de volwassene. Het programma benadrukt het belang van betekenisvolle activiteiten en brede ontwikkeling, wat het een waardevolle aanpak geeft voor de voorschoolse educatie.