De voor- en vroegschoolse educatie (VVE) is een essentieel onderdeel van de Nederlandse kinderopvang. Het richt zich op het stimuleren van de ontwikkeling van jonge kinderen, met een specifieke focus op het domein van taal, rekenen/ordenen, motoriek en sociaal-emotionele ontwikkeling. Deze educatie is bedoeld voor kinderen in de leeftijd van 2 tot 6 jaar en richt zich vooral op kinderen met een (taal)spraakachterstand. Het doel is om deze kinderen op een vroege leeftijd te ondersteunen, zodat eventuele ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig kunnen worden herkend en tegengewerkt.
In dit artikel wordt ingegaan op de structuur, doelstellingen en praktische implementatie van het VVE-programma, met een focus op de relevante ontwikkelingsgebieden: taal, rekenen en sociaal-emotionele ontwikkeling. Aan de hand van informatie uit diverse beleidsregelingen, pedagogische richtlijnen en kwalificatiestandaarden wordt een overzicht gegeven van de essentiële kenmerken van VVE-educatie, de rol van beroepskrachten en de wettelijke kaders die van toepassing zijn.
De structuur en doelstellingen van VVE-educatie
Het VVE-programma is ontworpen om jonge kinderen te ondersteunen op het gebied van taal, rekenen, motoriek en sociaal-emotionele ontwikkeling. Volgens de regelingen van gemeenten zoals Enschede en Valkenswaard is VVE-educatie onderdeel van een bredere strategie om kinderen met ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig te identificeren en te ondersteun. De gemeente Valkenswaard beschrijft in haar beleid dat VVE-educatie zich richt op kinderen van 2 tot 6 jaar met een (taal)spraakachterstand, met een nadruk op taalontwikkeling, maar ook rekenen, motoriek en sociaal-emotionele ontwikkeling.
In de gemeente Enschede is een duidelijke omschrijving van VVE-educatie te vinden in de regeling "Nadere regels voor VVE-arrangementen". Daarbij wordt VVE-educatie gedefinieerd als opvang voor kinderen van 2 en 3 jaar waarin activiteiten op een gestructureerde en samenhangende manier worden aangeboden om de ontwikkeling van kinderen te stimuleren. Deze activiteiten richten zich op rekenen/ordenen, taal, motoriek en sociaal-emotionele ontwikkeling.
De gemeente Valkenswaard stelt in haar beleid dat VVE-educatie niet alleen gericht is op kinderen met ontwikkelingsachterstanden, maar ook op de bredere groep kinderen in de voorschoolse opvang. Hierbij wordt benadrukt dat het VVE-programma beter kan functioneren wanneer het wordt geïntegreerd in groepen waarin ook kinderen zonder ontwikkelingsachterstanden aanwezig zijn. Dit heeft als voordeel dat kinderen van elkaar kunnen leren en de kwaliteit van het totale educatieve aanbod wordt versterkt.
Kwaliteitsborging en pedagogisch kader
VVE-educatie is opgenomen in een bredere kaderregeling voor kwaliteitsborging in de kinderopvang. In de regeling van Enschede is het pedagogisch plan een centraal element van VVE-educatie. De houder van het VVE-arrangement dient te zorgen dat het VVE-programma door gecertificeerde beroepskrachten wordt uitgevoerd. Het pedagogisch plan moet aangeven op welke manier de vier ontwikkelingsdomeinen zijn ingericht en hoe vaak kinderen aan het taal-intensieve aanbod kunnen deelnemen.
Daarnaast is er een duidelijke eis voor registratie. De houder dient de aanwezigheid van kinderen en de ingezette beroepskrachten per dagdeel te registreren in een aanwezigheidsregistratiesysteem. Ook moeten de vorderingen op het gebied van taal en rekenen/ordenen worden vastgelegd in het Cito/LOVS-systeem. Voor de sociaal-emotionele en motorische ontwikkeling dient een kindvolgsysteem te worden gebruikt dat afgestemd is met de gemeente. In Valkenswaard wordt bij voorkeur het kindvolgsysteem KIJK! of een vergelijkbaar systeem gebruikt.
Deze registraties dienen niet alleen als kwaliteitsbewijs, maar ook als middel om eventuele ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig te identificeren en te ondersteunen. De gemeente Enschede heeft bijvoorbeeld afspraken vastgelegd in prestatieafspraken m.b.t. de uitvoering van het stedelijk convenant ‘Effectief benutten van VVE 2014’, waarin de toetsingsmomenten voor de vorderingen zijn vastgelegd.
De rol van de beroepskracht
De kwalificatie en voorbereiding van beroepskrachten is van groot belang voor de kwaliteit van VVE-educatie. In Valkenswaard is een specifiek beleid opgesteld waarin benadrukt wordt dat beroepsbeoefenaren in de VVE-groepen aan wettelijke eisen moeten voldoen. De kwalificatie Pedagogisch medewerker kinderopvang moet worden uitgebreid met een keuzedeel dat gericht is op het stimuleren van de ontwikkeling van jonge kinderen, met name op het gebied van taal, rekenen, sociaal-emotionele ontwikkeling en motoriek.
Het keuzedeel is een verdieping van de kwalificatie en is verplicht voor beroepskrachten die willen werken in de voorschoolse educatie. Hierbij wordt benadrukt dat beroepsbeoefenaren moeten kunnen aantonen dat zij kennis en vaardigheden beheersen gericht op het vroegtijdig bestrijden van ontwikkelingsachterstanden bij jonge kinderen. Deze vereisten zijn wettelijk vastgelegd in artikel 4, lid 2 van het Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie.
Daarnaast is er aandacht voor het ontwikkelen van een pedagogisch plan dat aansluit bij de ontwikkelingsdoelen van groep 1 van de basisschool. In Valkenswaard wordt benadrukt dat zowel een koude als een warme overdracht plaatsvindt. De koude overdracht betreft het overleg op hoofdlijnen over het behandelingsplan, terwijl de warme overdracht betreft een drie-in-een gesprek tussen ouders, voorschool en leerkracht groep 1. Deze overdrachtsafspraken zijn vastgelegd in de uniforme overdrachtsafspraken van Valkenswaard.
Taalontwikkeling als centraal ontwikkelingsdomein
De taalontwikkeling van jonge kinderen is een kernaspect van VVE-educatie. In de opleidingen en trainingen die gericht zijn op VVE-educatie, zoals die aangeboden worden door kinderopvang-werkt.nl, wordt veel aandacht besteed aan het stimuleren van de taalontwikkeling. Het is een doel van VVE-educatie om kinderen te ondersteunen in hun taalontwikkeling, zodat ze op een vroege leeftijd een sterke basis hebben voor het basisonderwijs.
De structuur van het VVE-programma is dergelijk opgezet dat kinderen dagelijks aan taal-intensieve activiteiten kunnen deelnemen. Het is een doel dat deze activiteiten op een gestructureerde en samenhangende manier worden aangeboden, zodat kinderen geleidelijk aan een betere taalontwikkeling ontwikkelen. In de regeling van Enschede is hierover een specifieke eis opgenomen: de houder dient te bepalen met welke frequentie kinderen aan het taal-intensieve aanbod kunnen deelnemen.
Daarnaast wordt in Valkenswaard benadrukt dat het VVE-programma een integrale aanpak moet zijn. Dit betekent dat de activiteiten die worden aangeboden op verschillende ontwikkelingsdomeinen aansluiten en elkaar ondersteunen. Zo kan bijvoorbeeld een taalactiviteit ook aansluiten bij een rekenactiviteit, zodat kinderen op meerdere vlakken tegelijk worden gestimuleerd.
Rekenen en ordenen als ondersteunend domein
Naast taalontwikkeling is rekenen en ordenen een tweede kernaspect van VVE-educatie. Het is een doel dat kinderen op een vroege leeftijd basisvaardigheden opbouwen in het rekenen en ordenen. In Valkenswaard is hierover geen expliciet beleidsdocument beschikbaar, maar in Enschede wordt benadrukt dat VVE-educatie ook gericht is op het ontwikkelen van rekenvaardigheden.
In de regeling van Enschede is een eis opgenomen dat de vorderingen op het gebied van rekenen en ordenen worden vastgelegd in het Cito/LOVS-systeem. Dit betekent dat kinderen regelmatig worden getoetst op hun rekenvaardigheden en dat eventuele ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig worden herkend en tegengewerkt.
Het is een doel van VVE-educatie om kinderen op een vroege leeftijd een sterke basis te geven voor het basisonderwijs. Hierbij wordt benadrukt dat de rekenvaardigheden van kinderen centraal staan. In Valkenswaard wordt benadrukt dat het VVE-programma een integrale aanpak moet zijn, waarin rekenactiviteiten op een gestructureerde manier worden aangeboden. Hierbij kan aandacht worden besteed aan het tellen, ordenen en het herkennen van patronen.
Sociaal-emotionele ontwikkeling als ondersteunend domein
Naast taalontwikkeling en rekenen is sociaal-emotionele ontwikkeling een essentieel onderdeel van VVE-educatie. Het is een doel dat kinderen op een vroege leeftijd leren omgaan met emoties, leren zichzelf uitdrukken en leren omgaan met andere kinderen. In Valkenswaard is hierover een specifiek beleid beschikbaar, waarin benadrukt wordt dat het VVE-programma ook gericht is op de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen.
In Enschede wordt benadrukt dat de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen moet worden gevolgd met behulp van een kindvolgsysteem dat afgestemd is met de gemeente. Dit kindvolgsysteem kent protocollen of werkinstructies die bepalen hoe vaak de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen moet worden vastgelegd. In Valkenswaard wordt bij voorkeur het kindvolgsysteem KIJK! of een vergelijkbaar systeem gebruikt.
De houder van het VVE-arrangement is verantwoordelijk voor het registreren van de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Dit gebeurt conform de protocollen van het gekozen kindvolgsysteem. De doelstelling is dat eventuele ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig worden herkend en dat kinderen op een vroege leeftijd voldoende ondersteuning krijgen.
Samenwerking tussen gemeente, kinderopvang en basisonderwijs
Het succes van VVE-educatie hangt sterk af van de samenwerking tussen gemeente, kinderopvang en basisonderwijs. In Valkenswaard is een beleid opgesteld waarin benadrukt wordt dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor de voorschoolse periode, terwijl het onderwijs verantwoordelijk is voor de vroegschoolse periode (groep 1 en 2). Dit betekent dat de gemeente samenwerkt met basisscholen om een gezamenlijke visie te ontwikkelen op VVE-educatie.
In Valkenswaard is een beleidsplan VVE 2018-2019 opgesteld, waarin de samenwerking tussen gemeente en basisonderwijs centraal staat. Deze samenwerking is van groot belang, omdat de overdracht van kinderen van de voorschoolse opvang naar groep 1 van de basisschool een kritieke fase is. In Valkenswaard is een uniforme overdrachtsafspraken opgesteld, waarin benadrukt wordt dat zowel een koude als een warme overdracht moet plaatsvinden.
De koude overdracht betreft het overleg op hoofdlijnen over het behandelingsplan, terwijl de warme overdracht betreft een drie-in-een gesprek tussen ouders, voorschool en leerkracht groep 1. Deze overdrachtsafspraken zijn vastgelegd in een bijlage van het VVE-beleid van Valkenswaard. Deze samenwerking zorgt ervoor dat kinderen een zachte overgang maken van de voorschoolse opvang naar het basisonderwijs en dat eventuele ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig worden herkend en tegengewerkt.
Conclusie
VVE-educatie speelt een essentiële rol in de ontwikkeling van jonge kinderen. Het richt zich op het stimuleren van de ontwikkeling op het gebied van taal, rekenen, motoriek en sociaal-emotionele ontwikkeling. Het is een doel dat kinderen op een vroege leeftijd een sterke basis ontwikkelen voor het basisonderwijs. In Valkenswaard en Enschede zijn regelingen en beleidsdocumenten opgesteld die de kaders voor VVE-educatie beschrijven. Deze regelingen benadrukken de belangrijkheid van een integrale aanpak, waarin alle ontwikkelingsdomeinen op een gestructureerde en samenhangende manier worden aangeboden.
De kwaliteitsborging van VVE-educatie hangt af van de registratie van de vorderingen van kinderen en de samenwerking tussen gemeente, kinderopvang en basisonderwijs. In Valkenswaard is een uniforme overdrachtsafspraken opgesteld, waarin benadrukt wordt dat zowel een koude als een warme overdracht moet plaatsvinden. Deze samenwerking zorgt ervoor dat kinderen een zachte overgang maken van de voorschoolse opvang naar het basisonderwijs.
De rol van beroepskrachten is van groot belang voor de kwaliteit van VVE-educatie. Beroepsbeoefenaren in de VVE-groepen moeten voldoen aan wettelijke eisen en moeten kennis en vaardigheden beheersen gericht op het vroegtijdig bestrijden van ontwikkelingsachterstanden bij jonge kinderen. In Valkenswaard is een keuzedeel opgenomen in de kwalificatie Pedagogisch medewerker kinderopvang, waarin de nadruk ligt op het stimuleren van de ontwikkeling van jonge kinderen.
VVE-educatie is dus een complexe en integrale aanpak die gericht is op het stimuleren van de ontwikkeling van jonge kinderen. Het is een doel dat kinderen op een vroege leeftijd voldoende ondersteuning krijgen, zodat eventuele ontwikkelingsachterstanden vroegtijdig worden herkend en tegengewerkt. In Valkenswaard en Enschede zijn regelingen en beleidsdocumenten opgesteld die de kaders voor VVE-educatie beschrijven. Deze regelingen benadrukken de belangrijkheid van een integrale aanpak, waarin alle ontwikkelingsdomeinen op een gestructureerde en samenhangende manier worden aangeboden.