In de Nederlandse ruimtelijke ontwikkeling en verkeersbeleid is het concept Duurzaam Veilig sinds de jaren 1990 een kernaspect geworden. De inrichting van wegen, straten en fietspaden binnen woonwijken, dorpen en stadscentra wordt steeds sterker bepaald door de noodzaak van een integrale aanpak van verkeersveiligheid en duurzaamheid. Dit artikel geeft een overzicht van de historische ontwikkeling van het Duurzaam Veilig beleid, de kritiek op de aanpak in de beginjaren, en de huidige stand van zaken in de inrichting van verblijfsgebieden. Het artikel richt zich specifiek op de effecten van deze beleidsmaatregelen op de ruimtelijke kwaliteit en de belastbaarheid van woonomgevingen, met een kritisch oog voor de rol van financiële prioriteiten en de betrokkenheid van inwoners bij herinrichtingsprojecten.
Inleiding
In de jaren na de invoering van het Duurzaam Veilig beleid in de jaren 1990 is er een sterke nadruk gekomen op verkeersveiligheid, met name binnen bebouwde kommen. In de beginjaren werd gekozen voor relatief goedkope en snelle maatregelen zoals drempels, plateaus en inritconstructies, om de verkeersveiligheid te verbeteren. Deze aanpak had wel degelijk effect, maar ontbrak het vaak aan een langetermijnvisie die rekening hield met de ruimtelijke kwaliteit en het functionele gebruik van de verblijfsgebieden.
Tegenwoordig wordt er steeds vaker gesproken over de noodzaak van een hernieuwende inrichting van woonwijken en stadscentra, waarbij fietsers en voetgangers meer ruimte krijgen en de belevingswaarde van de omgeving wordt verbeterd. In dit kader vraagt men zich af of de huidige financiering en uitvoering van verkeersmaatregelen aansluiten bij deze langetermijnvisie, of dat het beleid nog steeds te veel wordt bepaald door korte-termijn doelen en beperkte middelen.
Historische ontwikkeling van Duurzaam Veilig
Oorsprong en doelstellingen
Het Duurzaam Veilig beleid werd opgestart in de jaren 1990 als reactie op het hoge aantal verkeersslachtoffers in Nederland en de toenemende bezorgdheid over de verkeersveiligheid in verblijfsgebieden. Het beleid had als doel het aantal verkeersongevallen en slachtoffers te verminderen, maar ook een duurzame inrichting van de bebouwde kom te stimuleren. Dit betekende een verandering in de aanpak van verkeer en vervoer: van een curatieve aanpak – waarbij problemen na aanmelding worden opgelost – naar een structurele aanpak, waarbij ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid centraal staan.
Fasering en uitvoering
Het Duurzaam Veilig beleid kent een duidelijke fasering. De eerste fase, die liep tot en met 2001, richtte zich hoofdzakelijk op de bebouwde kom. In deze fase werden vooral maatregelen genomen in 30 km zones, waarbij het doel was om de verkeersveiligheid te verbeteren door het beperken van de maximumsnelheid en het creëren van een ruimtelijk onvriendelijke omgeving voor automobilisten.
De tweede fase, vanaf 2002, richtte zich op het buitengebied en de 60 km zones. Deze fase was nog minder duidelijk in uitvoering, mede doordat er op dat moment minder richtlijnen en voorbeelden beschikbaar waren voor de inrichting van deze gebieden. Hierdoor bleek het beleid in de tweede fase minder effectief en was er minder draagvlak bij de inwoners en de betrokken partijen.
Problemen in de uitvoering
Kortetermijnaanpak en financiële beperkingen
Een van de kernproblemen bij de uitvoering van Duurzaam Veilig was de korte-termijn visie, die vaak leidde tot het uitvoeren van maatregelen die snel en goedkoop waren, maar niet noodzakelijk aansloten op de langetermijn doelen van ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid. Dit gold bijvoorbeeld voor het gebruik van drempels en andere fysieke verkeersmaatregelen, die wel effect hadden op de verkeersveiligheid, maar vaak negatief invloed hadden op de beleving van de woonomgeving en de toegankelijkheid voor fietsers en voetgangers.
Daarnaast was er een duidelijke beperking in de beschikbare middelen. In de beginjaren was er een tekort aan geld om de inrichting van verblijfsgebieden op een duurzame manier uit te voeren. Dit leidde tot het kiezen voor relatief goedkope maatregelen die eenvoudig in te passen waren in de bestaande infrastructuur, maar die niet noodzakelijk aansloot bij de langetermijn visie van Duurzaam Veilig.
Onvoldoende draagvlak bij inwoners en partijen
Een ander probleem was het onvoldoende draagvlak bij de inwoners en betrokken partijen, vooral bij maatregelen in 60 km zones buiten de bebouwde kom. De inrichting van deze gebieden bleek complexer en minder populair, omdat de doelstellingen vaak niet duidelijk genoeg werden uitgelegd. Ook economische overwegingen speelden een rol: het verminderen van de snelheid leidde niet altijd tot een duidelijke verbetering van de verkeersveiligheid en kon tegelijkertijd leiden tot verhoogde kosten voor aanpassingen.
In de praktijk bleek dat er geen breed draagvlak was voor de herinrichting van deze gebieden. Dit was ook te zien bij een aantal proefprojecten, zoals het project op de Graauwedijk Groeveweg, waarin het duidelijk werd dat er economische en maatschappelijke obstakels waren die de uitvoering van Duurzaam Veilig in de tweede fase beïnvloedden.
Kritiek en alternatieven
Onvoldoende focus op langetermijnvisie
In de beginjaren van Duurzaam Veilig werd de focus ligt op korte-termijn doelen, zoals het verminderen van het aantal verkeersongevallen. Dit leidde tot maatregelen die effectief waren in de korte termijn, maar niet noodzakelijk aansloten bij de langetermijn doelen van ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid. De kritiek op deze aanpak komt onder andere van Biind Expert Sjoerd Nota, die in zijn blog stelt dat de vele euro’s die worden besteed aan verkeersmaatregelen beter besteed kunnen worden aan een langetermijnvisie voor een echt duurzaam veilige inrichting van verblijfsgebieden.
Noodzaak van een integrale aanpak
De kritiek op de aanpak van Duurzaam Veilig benadrukt de noodzaak van een integrale aanpak, waarbij verkeersveiligheid niet los staat van ruimtelijke kwaliteit en toegankelijkheid. Dit betekent dat herinrichtingsmaatregelen niet alleen gericht moeten zijn op het beperken van de snelheid en het verminderen van het aantal ongelukken, maar ook op het creëren van een aantrekkelijke en functionele woonomgeving voor alle gebruikers, inclusief fietsers en voetgangers.
Rol van inwoners en betrokken partijen
Een belangrijke les uit de uitvoering van Duurzaam Veilig is de rol van inwoners en betrokken partijen in het beleidsproces. De betrokkenheid van inwoners bij herinrichtingsprojecten is essentieel om draagvlak te krijgen voor veranderingen in de woonomgeving. Dit betekent dat de doelstellingen van de maatregelen duidelijk moeten worden uitgelegd, en dat er ruimte moet zijn voor discussie en feedback.
In het verleden is het niet altijd gelukt om deze betrokkenheid te realiseren. Dit heeft geleid tot verzet en onduidelijkheid over de doelen en de effecten van de maatregelen. Voor toekomstige projecten is het daarom belangrijk om inwoners en partijen vroegtijdig en breed betrokken te betrekken bij het beleidsproces.
Toekomstvisie en aanbevelingen
Prioriteren van ruimtelijke kwaliteit
Voor de toekomst is het aanbevolen om de prioriteiten van Duurzaam Veilig te verleggen van korte-termijn doelen naar langetermijn visies die rekening houden met de ruimtelijke kwaliteit en de functionele toegankelijkheid van verblijfsgebieden. Dit betekent dat er meer aandacht moet komen voor het creëren van aantrekkelijke woonomgevingen die niet alleen veilig zijn, maar ook toegankelijk voor alle gebruikers.
Investeren in duurzame inrichting
In plaats van het uitkeren van subsidies voor verkeersmaatregelen die snel zijn en goedkoop, is het beter om te investeren in duurzame inrichtingsmaatregelen die aansluiten bij de langetermijn visie van Duurzaam Veilig. Dit betekent bijvoorbeeld het creëren van fietspaden, het uitbreiden van voetpaden, en het verbeteren van de toegankelijkheid van de woonomgeving.
Samenwerking en draagvlak
Voor de toekomst is het ook belangrijk om samen te werken met inwoners en betrokken partijen bij het beleidsproces. Dit betekent dat er ruimte moet zijn voor discussie, feedback en betrokkenheid bij herinrichtingsprojecten. Dit kan bijvoorbeeld gerealiseerd worden door middel van inspraakavonden, workshops en andere vormen van betrokkenheid.
Uitbreiding van het beleidskader
Het beleidskader van Duurzaam Veilig moet worden uitgebreid naar een bredere aanpak van verkeer en vervoer, waarin ook andere vervoerswijzen zoals fietsen en wandelen centraal staan. Dit betekent dat er meer aandacht moet komen voor de stimulering van alternatieve vervoerswijzen en het creëren van een functionele en toegankelijke woonomgeving.
Conclusie
Het Duurzaam Veilig beleid is een belangrijk onderdeel van de Nederlandse verkeersbeleid en ruimtelijke ontwikkeling. In de beginjaren van het beleid is gekozen voor korte-termijn doelen en relatief goedkope maatregelen, die wel effectief waren op de verkeersveiligheid, maar vaak niet aansloten bij de langetermijn visie van ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid. In de praktijk is het duidelijk geworden dat er meer aandacht moet komen voor de functionele toegankelijkheid van verblijfsgebieden en de betrokkenheid van inwoners bij herinrichtingsprojecten.
Voor de toekomst is het aanbevolen om de prioriteiten van Duurzaam Veilig te verleggen naar een langetermijn visie die rekening houdt met ruimtelijke kwaliteit, toegankelijkheid en duurzaamheid. Dit betekent dat er meer aandacht moet komen voor het creëren van aantrekkelijke woonomgevingen die niet alleen veilig zijn, maar ook toegankelijk voor alle gebruikers.