Het gebruik van vertaalmachines in de praktijk en de gevolgen voor kwaliteit en betrouwbaarheid

Inleiding

In de digitale wereld wordt het gebruik van vertaalmachines steeds vaker ingezet om teksten te vertalen, met name in toepassingen zoals websites, toeristische gidsen en informatieve materialen. De beschikbaarheid van gratis tools zoals Google Translate heeft geleid tot een brede toepassing, maar tegelijkertijd roept dit ook vragen op over de kwaliteit en betrouwbaarheid van de vertalingen. De tekstanalyse van vertalingen op websites zoals France-Voyage.com toont aan dat automatische vertalingen vaak tekortschieten op meerdere vlakken, waaronder context, stijl, cultuurhistorische kennis en grammaticale correctheid. Dit artikel beoogt een overzicht te geven van de problemen die voorkomen bij het gebruik van vertaalmachines, de invloed op kwaliteit, en mogelijke oplossingen om deze tekortkomingen te omzeilen.

Kwaliteitsproblemen bij automatische vertalingen

Automatische vertalingen lijden aan een aantal herkenbare kwaliteitsproblemen, die niet alleen technische aspecten betreffen, maar ook culturele en stilistische. In het geval van France-Voyage.com zijn vertalingen gemaakt die niet alleen slordig zijn, maar ook cultureel onjuist, wat de lezer verwarring kan geven of zelfs tot misleiding kan leiden.

Een van de voornaamste tekortkomingen is het ontbreken van contextanalyse. Vertaalmachines zoals Google Translate werken voornamelijk op basis van woord-voor-woord vertalingen en statistische modellen, zonder diepe inzichten in de betekenis van de tekst of de culturele context. Dit leidt tot vertalingen die grammaticaal correct zijn, maar semantisch onjuist of zelfs absurd. In het voorbeeld van de vertaling van de Franse tekst over St. Valery zijn er zinnen die volledig betekenisloos worden, waardoor de inhoud niet duidelijk of informatief is voor de lezer.

Daarnaast blijkt dat vertaalmachines vaak niet in staat zijn om archaïsme of specifieke historische termen correct te vertalen. In een tekst over een historisch stadje is het van belang dat de cultuurhistorische context wordt overgebracht, zodat de lezer een goed beeld krijgt van de geschiedenis en betekenis van het stadje. De vertalingen op France-Voyage.com laten echter zien dat dit vaak niet het geval is. In één geval wordt bijvoorbeeld de term 'maladrerie' niet correct vertaald, wat de betekenis van de zin verandert.

Een ander probleem is de onjuiste toepassing van syntactische regels. In het Nederlands zijn er bepaalde grammaticale constructies die niet letterlijk vertaald kunnen worden uit andere talen. Vertaalmachines vertalen vaak de woordvolgorde en grammaticale structuur van de bronertaal direct in de doertaal, zonder rekening te houden met de natuurlijke structuur van de doertaal. Dit kan leiden tot zinnen die grammaticaal correct zijn, maar niet vloeiend of begrijpelijk voor een lezer.

Bijvoorbeeld, in een tekst over een abdij in verval wordt de zin ‘l’abbaye tombe peu à peu dans l’indigence’ vertaald als ‘de abdij wordt langzaam in armoede vervallen’. Deze vertaling is grammaticaal correct, maar semantisch niet passend, omdat de Nederlandse taal geen constructie kent waarin een abdij ‘vervalt in armoede’. Dit duidt op een gebrek aan taalcompetentie van de machine, die niet in staat is om taalpatronen en betekenisoverdracht op een natuurlijke manier te modelleren.

De rol van de menselijke vertaler

Ondanks de snelle ontwikkelingen in machine translation blijft de rol van de menselijke vertaler onmisbaar. De voorbeelden uit de analyse tonen aan dat automatische vertalingen vaak niet direct bruikbaar zijn zonder verdere bewerking. De term ‘post-editing’ wordt vaak gebruikt om de bewerkingsstap aan te duiden die nodig is na het genereren van een machinevertaling. Dit betekent dat een menselijke vertaler of redacteur de machinevertaling moet corrigeren, aanpassen en eventueel herschrijven om zowel de betekenis als de vloeiendheid van de tekst te verbeteren.

Het artikel van Daems, Vandepitte, Hartsuiker en Macken onderzoekt de relatie tussen machine translation en post-editing. Hierin wordt geconcludeerd dat het post-editingproces aanzienlijk kan beïnvloeden door de kwaliteit van de oorspronkelijke machinevertaling. De auteurs stellen dat de hoeveelheid werk die nodig is voor post-editing sterk varieert afhankelijk van het type vertaling en de kwaliteit van de machineoutput. In het geval van cultuurhistorische teksten is dit vaak een intensieve taak, aangezien de vertaler niet alleen de taal maar ook de context moet begrijpen.

Een belangrijk aspect van het menselijke vertaalsproces is het vermogen tot culturele en stilistische inschatting. Terwijl een machine in staat is om taalstructuren en grammatica te herkennen, mist het de gevoeligheid voor culturele nuances en de betekenis van bepaalde uitdrukkingen. In de analyse van de vertalingen op France-Voyage.com is duidelijk dat de vertalingen niet alleen taaltechnisch onjuist zijn, maar ook cultureel ongepast. Bijvoorbeeld, een zin die verwijst naar een historische periode wordt vertaald als ‘de griekse systeem’, wat geen enkel verband houdt met de oorspronkelijke betekenis.

Verantwoord gebruik van vertaalmachines

Het gebruik van vertaalmachines vraagt om een verantwoord aanpak, zowel vanuit een technisch als een ethisch perspectief. In het artikel van Lonneke van Wur wordt benadrukt dat het gebruik van gratis vertaalmachines risico’s met zich meebrengt, zoals het risico op datalekken. Zij adviseert om op werkplekken uitsluitend betaalde vertaalmachines te gebruiken, die meer beveiliging bieden en waarborgen geven over het verwerken van gevoelige informatie.

Daarnaast dient het gebruik van vertaalmachines altijd vergezeld te gaan van een kritische blik. Het artikel benadrukt dat de machineoutput vaak nog verder bewerkt moet worden en dat het klakkeloos overnemen van machinevertalingen kan leiden tot onjuistheden en fouten. De menselijke inbreng is dus onmisbaar, niet alleen voor het corrigeren van fouten, maar ook voor het toetsen van de betekenis en het culturele context.

In de educatieve context wordt gesuggereerd dat het gebruik van vertaalmachines in opleidingen bijvoorbeeld moet worden ingezet als ondersteunende tool, en niet als het enige middel voor vertalen. Het artikel pleit voor het aanleren van vertaalcompetenties op basis van informatieve en culturele teksten, om studenten niet alleen technische vaardigheden te leren, maar ook het vermogen tot kritisch denken, contextanalyse en culturele inzichten.

De toekomst van vertalen

Hoewel vertaalmachines sneller en beter worden, blijft het menselijke vertaalsproces uniek in zijn vermogen tot culturele en stilistische inschatting. De analyse toont aan dat machinevertalingen nog ver van perfectie zijn, vooral bij teksten die culturele en historische contexten bevatten. In de toekomst is het mogelijk dat vertaalmachines verder zullen ontwikkelen, met betere contextanalyse, dieper semantische modellen en verbeterde machine learning, maar tot die tijd blijft de menselijke vertaler onvervangbaar.

De toepassing van vertaalmachines in de praktijk vraagt om een verantwoord gebruik, waarbij de kwaliteit van de vertalingen centraal staat. Het is van belang om niet alleen het technische aspect van vertalen in overweging te nemen, maar ook de impact op de lezer, de betrouwbaarheid van de informatie en de culturele juistheid van de tekst. In het geval van toeristische websites, zoals France-Voyage.com, is het van belang dat de informatieve functie van de tekst behouden blijft, zodat de lezer een accuraat en begrijpelijk beeld krijgt van het doel van de reis of bezoek.

Conclusie

De analyse van automatische vertalingen toont aan dat er nog aanzienlijke kwaliteitsproblemen zijn bij het gebruik van vertaalmachines, vooral in teksten die culturele en historische contexten bevatten. Hoewel de technologie in ontwikkeling is, is het menselijke vertaalsproces nog steeds onmisbaar om betekenis, context en culturele juistheid te waarborgen. Het verantwoord gebruik van vertaalmachines vraagt om een kritische blik en een aanvullende bewerking van de machineoutput. In de educatieve context wordt gesuggereerd dat het aanleren van vertaalcompetenties op basis van informatieve en culturele teksten essentieel is voor toekomstige vertalers. In de praktijk blijft het menselijk oordeel en inzicht onvervangbaar om te garanderen dat de vertalingen accuraat, begrijpelijk en betrouwbaar zijn.