Inleiding
De inrichting van het Nederlandse landelijk gebied staat momenteel onder grote druk. Enerzijds is er behoefte aan de verduurzaming van het platteland in reactie op klimaatverandering, stikstofproblematiek en biodiversiteitsverlies, anderzijds groeit de vraag naar ruimte voor woningbouw, energieopwekking en recreatie. In dit kader speelt het landelijk gebied een sleutelrol bij het realiseren van een evenwicht tussen ecologische, economische en maatschappelijke doelen.
De inrichting van het landelijke gebied houdt niet alleen ruimtelijke plannen in, maar ook een integrale aanpak van water- en bodemsystemen, het aanleggen van nieuwe natuur, en het behoud van het bestaande landschap. Het Natuurnetwerk Nederland (NNN), vroeger Ecologische Hoofdstructuur (EHS), is daarbij een belangrijk kernelement. Het doel is een samenhangend netwerk van natuurgebieden te creëren om de achteruitgang van natuurareaal en biodiversiteit te stoppen, uit te breiden en te herstellen.
In dit artikel bespreken we de huidige uitdagingen, maatregelen en visies op de duurzame inrichting van het landelijke gebied in Nederland, met aandacht voor zowel technische, ecologische als beleidsmatige aspecten.
De huidige druk op het landelijk gebied
Ecologische en maatschappelijke uitdagingen
Het landelijke gebied in Nederland is het aangewezen terrein waarop veel van de ecologische en maatschappelijke uitdagingen worden aangepakt. De stikstofproblematiek, het herstel van de biodiversiteit, de kwaliteit van bodem en water, en de transitie van de agrarische sector zijn slechts enkele van de onderliggende thema’s. Bovendien is er een groeiende maatschappelijke behoefte om de ruimtelijke kwaliteit van het Nederlandse platteland te versterken, zowel vanuit een ecologisch als vanuit een recreatief perspectief.
De druk op het landelijke gebied wordt verder vergroot door de ruimteproblematiek in stedelijke gebieden. De woningbouwopgave, de energietransitie en de toename van recreatieclaims vinden hun weg naar het landelijk gebied, waar ruimte moet worden gemaakt voor groene infrastructuur en duurzame woningbouw. Dit brengt de vraag met zich mee hoe het landelijke gebied op een integrale en duurzame manier kan worden ingebracht, waarbij zowel ecologische functies als maatschappelijke behoeften worden bevredigd.
De rol van het water- en bodemsysteem
Volgens Witteveen+Bos is het water- en bodemsysteem het fundament van een duurzame ruimtelijke ontwikkeling. Deze systemen zijn cruciaal voor het functioneren van het landschap en het creëren van een robuuste basis voor toekomstige maatregelen. Een integrale en gebiedsgerichte aanpak is noodzakelijk om de complexiteit van deze systemen te begrijpen en te beheren. Het begrijpen van de ecologische en sociotechnische systemen is essentieel om duurzame oplossingen te formuleren die zowel ecologische functies als maatschappelijke doelen bevorderen.
Gebiedsgerichte aanpak: systeemanalyse en maatwerk
Integrale aanpak van systemen
Een gebiedsgerichte aanpak houdt in dat men niet alleen specifieke problemen bekijkt, maar ook de onderlinge relaties en systemen die daarbij betrokken zijn. Deze aanpak is essentieel bij het verduurzamen van het landelijk gebied. Volgens Witteveen+Bos is het belangrijk om te kijken naar het cultuurlandschap van Nederland en de variëteit van opgaven die daarbij voorkomen. Dit vraagt om maatwerk, omdat elke regio unieke kenmerken heeft die in de oplossing moeten worden betrokken.
De aanpak houdt ook in dat men vanuit de posities, verantwoordelijkheden en belangen van de betrokken partijen een integraal beeld vormt. Door expertise van verschillende vakgebieden te combineren, kan worden bepaald wat er mogelijk is, wat er niet werkt, en waar strategische keuzes liggen. Zo kan men stap voor stap op weg gaan naar duurzame oplossingen die rekening houden met zowel ecologische als maatschappelijke doelen.
Bijdragen op meerdere niveaus
Witteveen+Bos heeft kennis en visie op het benodigde transitieproces voor het landelijk gebied. Het bedrijf ondersteunt dit proces vanuit verschillende invalshoeken, zoals bodem, netwerken, landgebruik en beleidsvorming. Denk hierbij aan onderzoek, beleidsprogramma’s, ontwerpende activiteiten en landschapsontwerp. Deze aanpak is essentieel om te komen tot een duurzame transitie van het landelijk gebied dat niet alleen ecologisch, maar ook sociaal en economisch duurzaam is.
Het Natuurnetwerk Nederland en de rol van TBO’s
Wat is het Natuurnetwerk Nederland?
Het Natuurnetwerk Nederland is een netwerk van bestaande en nieuwe natuurgebieden dat sinds 1990 als centraal element in het Nederlandse natuurbeleid is ingevoerd. Het doel van het netwerk is om een samenhangend landschap te creëren dat zowel de natuurareaal als de biodiversiteit kan behouden, uitbreiden en herstellen. Het netwerk bestaat uit grotere natuurgebieden die met elkaar zijn verbonden via faunapassages en verbindingszones.
Het Natuurnetwerk speelt een cruciale rol bij het tegengaan van klimaatverandering, het verlagen van wateroverlast, het zorgen voor schone lucht en drinkwater, en het creëren van ruimte voor recreatie en groene infrastructuur. Het is daarom een belangrijk instrument in de ruimtelijke inrichting van het landelijk gebied.
De rol van terreinbeherende organisaties
De drie grote terreinbeherende organisaties (TBO’s) – Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de Provinciale Landschappen – spelen een essentiële rol in het beheer en uitbreiding van het Natuurnetwerk. In totaal beheren zij ongeveer 479.000 hectare natuur, waarvan bijna 86% binnen het Natuurnetwerk ligt. Deze TBO’s zijn verantwoordelijk voor de verwerving en inrichting van nieuwe natuur, het beheer van bestaande gebieden, en de verbinding van deze gebieden via passages en zones.
Hoewel het percentage terreinen binnen het Natuurnetwerk fors is, is het nog steeds niet genoeg om de ambities van het Natuurpact te realiseren. Tot 2027 is het doel om minimaal 80.000 hectare nieuwe natuur in te richten om het netwerk te versterken. Hierbij zijn de TBO’s van groot belang, aangezien zij ongeveer 54% van het Natuurnetwerk beheren of in bezit hebben.
Subsidies en beleidsmaatregelen voor het landelijk gebied
Aanleg nieuw bos buiten het Gelders Natuurnetwerk
Een voorbeeld van een beleidsmaatregel die gericht is op de uitbreiding van het Natuurnetwerk is de subsidie voor de aanleg van nieuw bos buiten het Gelders Natuurnetwerk. Deze regeling is bedoeld om nieuwe natuur in te richten in gebieden die momenteel niet onderdeel uitmaken van het bestaande natuurnetwerk. Het subsidieplafond voor deze regeling is echter bijna bereikt, en het is mogelijk dat aanvragen niet langer worden verwerkt als het bedrag is uitgegeven.
De regeling is bedoeld voor projecten die gericht zijn op het aanleggen van nieuw bos in het Gelderse platteland. De subsidie kan worden aangevraagd tot en met 31 december 2025, mits het plafond van €2 miljoen nog niet is bereikt. Voor een aanvraag is een vooroverleg met een positief advies vereist. De benodigde documentatie en procedures zijn duidelijk gestructureerd via het Subsidieportaal van de provincie Gelderland.
Overige beleidsmaatregelen
Daarnaast zijn er ook andere beleidsmaatregelen gericht op de verduurzaming van het landelijk gebied. Denk hierbij aan het Natuurpact van 2013, waarin Rijk en provincies hun ambities voor de ontwikkeling en het beheer van natuur vastleggen. In dit pact is sprake van een samenwerking tussen overheden, maatschappelijke partijen en terreinbeherende organisaties om het natuurnetwerk te versterken en te uitbreiden.
Een ander belangrijk beleidsinstrument is de lagenbenadering, waarbij het landelijk gebied niet alleen wordt bekeken vanuit het oogpunt van natuur, maar ook vanuit het oogpunt van bodem, water, energie, landbouw en recreatie. Deze aanpak maakt het mogelijk om meervoudig ruimtegebruik te realiseren, bijvoorbeeld door energieopwekking te combineren met natuurontwikkeling of groene infrastructuur.
Het beleid van Natuurmonumenten
De visie van Natuurmonumenten
Natuurmonumenten is van mening dat de natuur een belangrijke bondgenoot is bij het tegengaan van klimaatverandering en bij het creëren van een gezonde leefomgeving. Het organisatie roept overheden en andere partijen op om de natuur als een kerninstrument in de ruimtelijke inrichting te zien. Volgens Natuurmonumenten moet de bescherming van natuur, erfgoed en landschap een leidende rol spelen bij de ruimtelijke keuzes die gemaakt worden.
De huidige ruimtelijke ordening in Nederland is volgens Natuurmonumenten niet voldoende effectief. Hoewel Nederland een sterke traditie heeft in ruimtelijke ordening, blijft er sinds recente jaren weinig regie vanuit de overheid. Dit leidt tot onvoldoende afstemming tussen gemeentes en provincies en tot verder verdichting van het landschap en verdrukking van ecologische functies.
Klimaatbuffers en meervoudig ruimtegebruik
Een van de voorstellen van Natuurmonumenten is het inzetten op klimaatbuffers als een vorm van meervoudig ruimtegebruik. Klimaatbuffers zijn gebieden die zowel waterberging als natuurontwikkeling bevorderen. Ze kunnen helpen bij droge voeten in tijden van droogte en bij het zorgen voor voldoende zoet water. Daarnaast kunnen ze een bijdrage leveren aan de herstelling van biodiversiteit en het creëren van recreatiekansen in het landelijk gebied.
Natuurmonumenten stelt ook voor om de combinatie van landbouw en energieopwekking te versterken. Denk bijvoorbeeld aan zon- en windparken die zijn aangelegd op agrarische terreinen en die tegelijkertijd bijdragen aan de verduurzaming van het landschap. Deze aanpak maakt het mogelijk om zowel energieopwekking als ecologische functies te realiseren op één en hetzelfde terrein.
Toekomstbestendige ruimtelijke keuzes
De rol van het Rijk
Natuurmonumenten benadrukt dat het Rijk een grotere rol moet spelen bij de ruimtelijke inrichting van Nederland. Volgens het organisatie is het belangrijk dat het Rijk duidelijke ambities en richtlijnen formuleert voor de verduurzaming van het landelijk gebied. Deze ambities moeten gebaseerd zijn op zowel nationale als internationale verplichtingen, zoals die voortvloeien uit het Europees Handvest voor de Natuur en het Milieu.
Het Rijk moet volgens Natuurmonumenten ook werken aan een evenwichtige en toekomstbestendige oplossing voor de grote ruimtelijke vraagstukken. Deze oplossingen moeten zowel ecologische functies bevorderen als maatschappelijke behoeften bevredigen. Denk hierbij aan het creëren van ruimte voor woningbouw, energieopwekking en recreatie, zonder dat dit ten koste gaat van de ecologische functies van het landelijk gebied.
Samenwerking en transparantie
Een belangrijk element van een toekomstbestendige ruimtelijke inrichting is samenwerking tussen verschillende partijen. Dit betreft niet alleen overheden, maar ook maatschappelijke partijen, terreinbeherende organisaties en burgers. Door middel van stakeholderparticipatie en procesaanpak kan worden gegarandeerd dat alle belangen en visies worden meegenomen in de ruimtelijke keuzes.
Transparantie is daarbij een essentieel onderdeel. Het is belangrijk dat de keuzes die worden gemaakt, onderbouwd worden door feiten en onderzoek. Ook moet er duidelijkheid zijn over de verantwoordelijkheden en de verwachtingen van de betrokken partijen. Dit maakt het mogelijk om conflicten te voorkomen en om vertrouwen te creëren in het ruimtelijke beleid.
Conclusie
De inrichting van het Nederlandse landelijk gebied is een complexe en veelzijdige taak die zowel ecologische, economische als maatschappelijke doelen moet behartigen. Het landelijke gebied speelt een sleutelrol in het verduurzamen van Nederland, niet alleen vanwege de ecologische functies die het biedt, maar ook vanwege de maatschappelijke behoeften die erop rusten.
Een integrale en gebiedsgerichte aanpak is daarbij essentieel. Deze aanpak houdt in dat men niet alleen specifieke problemen bekijkt, maar ook de onderlinge relaties en systemen die daarbij betrokken zijn. Het water- en bodemsysteem vormt hierbij het fundament van een duurzame inrichting. Door middel van systeemanalyse, maatwerk en stakeholderparticipatie kan worden gegarandeerd dat de keuzes die worden gemaakt, op een feitelijk en feitelijke basis zijn onderbouwd.
De rol van het Natuurnetwerk Nederland en de terreinbeherende organisaties is cruciaal in het versterken van het landelijk gebied. Deze organisaties spelen een essentiële rol in het beheer en uitbreiding van het natuurnetwerk, en bijdragen aan het behoud van de ecologische functies van het landschap. Bovendien zijn er subsidies en beleidsmaatregelen beschikbaar om nieuwe natuur in te richten en ecologische functies te versterken.
Tot slot benadrukt Natuurmonumenten dat het Rijk een grotere rol moet spelen bij de ruimtelijke inrichting van Nederland. Het Rijk moet duidelijke ambities en richtlijnen formuleren voor de verduurzaming van het landelijk gebied. Deze ambities moeten gebaseerd zijn op zowel nationale als internationale verplichtingen en moeten gericht zijn op een evenwichtige en toekomstbestendige oplossing voor de grote ruimtelijke vraagstukken.