Inleiding
In een tijd waarin klimaatverandering zich steeds duidelijker manifesteert — via extreme neerslag, droogte, hittegolven en zeespiegelstijging — is klimaatadaptatie niet langer een keuze, maar een vereiste. Nederland heeft zich gesteld achter het doel om in 2050 volledig klimaatbestendig en waterrobuust te zijn. Dit houdt in dat zowel de infrastructuur als de leefomgeving zich aanpassen aan de nieuwe klimaatrealiteit. De overheden, gemeenten, woningcorporaties en individuele inwoners spelen een rol bij het realiseren van dit doel. In dit artikel bespreken we de strategieën, maatregelen en instrumenten die beschikbaar zijn voor klimaatadaptief inrichten van de gebouwde omgeving. We zoomen in op beleidsinstrumenten zoals het Ruimtelijk afwegingskader en de Landelijke maatlat, maar ook op praktische toepassingen voor woningen, bedrijventerreinen en openbare ruimtes.
Klimaatrisico’s en kwetsbaarheid
Voordat sprake kan zijn van klimaatadaptief inrichten, is het essent om in kaart te brengen welke klimaatrisico’s zich in een regio voordoen. Nederland is sterk vatbaar voor wateroverlast, overstromingen, droogte en hitte, met name in stedelijke gebieden en lage-landgebieden. Een van de kerninstrumenten om kwetsbaarheden in beeld te brengen zijn de stresstesten. Deze tests geven een visie op hoe regio’s en gebieden reageren op extreme klimaatgebeurtenissen. Sinds 2020 worden deze resultaten gedeeld via het Kennisportaal Klimaatadaptatie, waarin gemeenten, waterschappen en andere betrokken partijen hun analyses en plannen publiceren. Deze stresstesten worden zesjaarlijks herhaald, zodat ontwikkelingen en maatregelen in de praktijk kunnen worden geëvalueerd.
Het Beoordelingskader stresstesten helpt werkregio’s bepalen welke aspecten van de stresstest geactualiseerd moeten worden. De resultaten van deze analyses vormen de basis voor het opstellen van risicodialogen en strategieën. Deze strategieën zijn essent om te bepalen waar en hoe de gebouwde omgeving moet worden aangepast om kwetsbaarheden te verminderen.
Ruimtelijke keuzes en het Ruimtelijk afwegingskader
Een van de kerninstrumenten voor het klimaatadaptief inrichten van de gebouwde omgeving is het Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Dit kader biedt inzicht in waar het verstandig is om te bouwen, met name in het licht van het sturende effect van water en bodem op ruimtelijke keuzes. Het kader is een uitwerking van de Kamerbrief 'Water en Bodem sturend' van november 2022, waarin het kabinet benadrukt dat water en bodem centraal moeten staan bij ruimtelijke ontwikkelingen.
Het Ruimtelijk afwegingskader richt zich op woningbouwprojecten, industrieterreinen, werklocaties en publieke gebouwen. Het geeft richtlijnen voor de integratie van klimaatadaptieve maatregelen in de ruimtelijke inrichting, bijvoorbeeld door het ontwerpen van groenblauwe netwerken, het creëren van waterreservoiren en het inbedden van natuurinclusieve constructies.
Hoe klimaatadaptief bouwen: de Landelijke maatlat
Bij het klimaatadaptief inrichten van de gebouwde omgeving speelt de Landelijke maatlat voor een groene en klimaatadaptieve gebouwde omgeving een centrale rol. Deze maatlat biedt een duidelijke richtlijn voor hoe gebouwen en hun omgeving kunnen worden aangepast om risico’s op overstromingen, droogte, hitte en bodemdaling te beperken. De maatlat bevat doelen, prestatie-eisen en richtlijnen voor diverse thema’s, waaronder:
- Wateroverlast
- Droogte
- Hete buien
- Biodiversiteit
- Bodemdaling
- Gevolgbeperking overstromingen
De maatlat helpt overheden, woningcorporaties en bouwpartijen om klimaatadaptieve maatregelen op een consistente manier toe te passen. Momenteel is er sprake van een bestuurlijk commitment van decentrale overheden om de maatlat zoveel mogelijk toe te passen in bouwplannen, vooruitlopend op eventuele juridische borging van de eisen.
Klimaatadaptief bouwen in de praktijk
Beleidsniveau
Klimaatadaptief bouwen kan zowel via beleid worden verankerd als op uitvoeringsniveau worden toegepast. Op beleidsniveau is het Overleg Standaarden Klimaatadaptatie (OSKA) een belangrijke speler. Het heeft een Actieteam Natuurinclusief bouwen opgericht om een landelijk puntensysteem te ontwikkelen voor natuurinclusief bouwen. Dit puntensysteem helpt bij het inpassen van maatregelen zoals groendaken, waterretentie en biodiversiteitsverbetering in bouwprojecten.
Daarnaast is er Samen Klimaatbestendig, een platform dat helpt bij het beantwoorden van vragen over klimaatbestendige nieuwbouw en gebiedsontwikkeling. Verder biedt de website Bouwadaptief een praktische handleiding voor het toepassen van de eisen uit de maatlat in bouwprojecten.
Uitvoeringsniveau
Op uitvoeringsniveau zijn er diverse convenanten en samenwerkingsafspraken tussen gemeenten, woningcorporaties en andere betrokken partijen. Deze convenanten beogen een integrale aanpak van klimaatadaptatie in bouwprojecten. Een voorbeeld is het Convenant Klimaatadaptief Bouwen, dat door de provincie Zuid-Holland is opgezet. Hierin worden afspraken gemaakt over het inpassen van klimaatadaptieve maatregelen in zowel de bouw van woningen als de openbare ruimte.
Een ander voorbeeld is het Convenant Toekomstbestendig Bouwen, waarin klimaatadaptatie integraal wordt opgepakt met vijf andere duurzaamheidsambities. De afspraken uit dergelijke convenanten vormen de basis voor de Landelijke Maatlat.
Klimaatadaptieve maatregelen voor individuen en ondernemers
Zowel inwoners als ondernemers kunnen een actieve rol spelen in het klimaatadaptief inrichten van hun omgeving. De overheid biedt hierbij verschillende subsidieregelingen aan, waaronder:
- Tijdelijke Impulsregeling Klimaatadaptatie (tot 31 december 2023 actief)
- Acties zoals NK Tegelwippen, waarbij inwoners worden gestimuleerd om hun leefomgeving klimaatbestendig in te richten
Daarnaast zijn er kennisinstrumenten beschikbaar om klimaatadaptieve maatregelen beter te begrijpen en toe te passen. Denk hierbij aan:
- Kennisportaal Klimaatadaptatie
- Klimaateffectatlas
- Kennisbank Groenblauwe Netwerken
Deze hulpmiddelen helpen bijvoorbeeld bij het bepalen van noodzakelijke maatregelen per regio en het inschatten van risico’s op overstromingen of droogte.
Juridische borging en regulering
Momenteel wordt gekeken naar juridische borging van klimaatadaptieve maatregelen. Vooruitlopend op eventuele juridische verplichtingen heeft het Rijk een bestuurlijk commitment uitgesproken. Daarmee worden de maatlat en het afwegingskader al zo veel mogelijk toegepast bij bouwplannen. Juridische borging zou betekenen dat de eisen in wetten of regelgeving worden verankerd, zodat klimaatadaptatie niet alleen een keuze is, maar een verplichting.
In het Bouwbesluit is de TOjuli-eis opgenomen om het risico op oververhitting in nieuwbouwwoningen te beperken. Dit is een voorbeeld van hoe klimaatadaptatie al in huidige wetgeving is verankerd.
Technische en ontwerptools voor klimaatadaptief inrichten
3D-scans en digitale modellering
Een krachtig hulpmiddel bij klimaatadaptief inrichten is de 3D-scan, die een gedetailleerde kaart maakt van het openbaar gebied en bedrijventerreinen. Naast klimaatthema’s zoals wateroverlast en hitte, kan een 3D-scan ook thema’s zoals bodem, ondergrond, energie en ecologie in kaart brengen. Dit helpt bij het ontwerpen van maatregelen die niet alleen klimaatadaptief, maar ook duurzaam en ecologisch verantwoord zijn.
Groenblauwe netwerken
Groenblauwe netwerken zijn essent in klimaatadaptief inrichten. Deze netwerken bestaan uit een combinatie van groene ruimtes (zoals parken, groendaken en vegetatie) en blauwe ruimtes (zoals waterreservoirs, riolen en grachten). Ze helpen bij het afvoeren van regenwater, het absorberen van overlast, en het verminderen van de hitte-woestijn-effecten in steden.
Natuurinclusief bouwen
Natuurinclusief bouwen betekent dat natuurlijke systemen en processen actief worden ingelast in de bouw. Denk bijvoorbeeld aan biodiversiteitsverbeterende maatregelen, zoals het aanleggen van zoogdierenverblijven, vogelburen en micro-habitats. Ook het gebruik van duurzame bouwmaterialen en het creëren van natuurlijke luchtcirculatie in gebouwen valt onder deze categorie.
Financiële ondersteuning en subsidies
De overheid speelt een actieve rol bij het faciliteren en stimuleren van klimaatadaptatie. Tot 31 december 2023 was de Tijdelijke Impulsregeling Klimaatadaptatie beschikbaar om maatregelen te financieren. Hoewel het rijksbudget bijna volledig is benut, zijn er nog steeds andere opties voor financiële ondersteuning, zoals:
- Gemeentelijke subsides
- Regionale programma’s en fondsen
- Bouwpartnerschapregelingen
- Private investeringen via duurzame fondsen en klimaatinvesteerfonds
Daarnaast wordt er via platforms als RVO en Samen Klimaatbestendig ondersteuning geboden bij het invullen van aanvraagformulieren en het zoeken naar financieringsbronnen.
Conclusie
Klimaatadaptief inrichten van de gebouwde omgeving is een essentieel onderdeel van de toekomstbestendige ontwikkeling van Nederland. Het vereist een integrale aanpak op beleidsniveau, uitvoeringsniveau en individueel niveau. Door middel van instrumenten als het Ruimtelijk afwegingskader, de Landelijke maatlat en het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie, is Nederland op weg naar een klimaatbestendige samenleving. Het klimaatadaptief inrichten van openbare gebieden, woningen en bedrijventerreinen vraagt om een samenwerking tussen overheden, woningcorporaties, bouwbedrijven, inwoners en ondernemers.
De beschikbare maatregelen — variërend van groenblauwe netwerken tot natuurinclusieve bouwmethodes — tonen aan dat klimaatadaptatie niet alleen mogelijk is, maar ook efficiënt en duurzaam. Daarnaast biedt de overheid via subsidieregelingen en kennisinstrumenten steun bij het implementeren van deze maatregelen. Het verankeren van klimaatadaptatie in wetgeving en regelgeving versterkt de wettelijkheid van deze aanpak, waardoor klimaatadaptatie niet langer een optie, maar een verplichting wordt.
Voor (potentiële) woningkopers, bouwbedrijven en investeerders is het belangrijk om klimaatadaptatie te zien als een kansenrijk en verplichte investering. Zowel op juridisch, technisch als financieel vlak zijn er voldoende instrumenten beschikbaar om klimaatadaptief inrichten te realiseren. Door deze te combineren, kan Nederland in 2050 echt klimaatbestendig worden.