Inleiding
De inrichting van de openbare ruimte tijdens nieuwbouwprojecten speelt een centrale rol in de duurzaamheid, functioneelheid en esthetiek van de leefomgeving. In de gemeente Medemblik is hierover een gedetailleerde leidraad opgesteld, de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte 2023 (LIOR), die de standaarden en richtlijnen voor de inrichting van openbare ruimte beschrijft. Deze leidraad vervangt de vorige versie uit 2020 en brengt een sterke focus op duurzaamheid met zich mee.
De LIOR is een verplicht plandocument voor alle nieuwbouw-, inbreidings- en herinrichtingsprojecten van de openbare ruimte in de gemeente. Het bevat richtsnoeren voor materialen, groen, veiligheid, beheerbaarheid, en andere technische en functionele aspecten. Deze richtlijnen zijn niet alleen van belang voor de gemeente, maar ook voor externe planontwikkelaars, ontwerpers en andere betrokken partijen. Het doel is om een visuele en functionele samenhang te creëren binnen de gemeente, die zowel leefbaar is voor inwoners als duurzaam is voor de toekomst.
In dit artikel worden de belangrijkste aspecten van de LIOR uitgebreid besproken, met een focus op de inrichting van openbare ruimte tijdens nieuwbouwprojecten. We belichten de doelstellingen van de leidraad, de doelgroepen, de aandachtspunten voor groen en duurzaamheid, en de technische specificaties die van toepassing zijn op materialen en inrichtingsniveaus. Daarnaast worden de prioriteiten en het kader van de leidraad toegelicht, inclusief de rangorde van geldende richtlijnen en het belang van samenwerking met externe partijen.
Doelstellingen van de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte 2023
De LIOR heeft als kerndoelstellingen het vormgeven van de integrale inrichting van de openbare ruimte, het verwerken van wensen van zowel interne als externe partijen, en het waarborgen van kwaliteit en duurzaamheid in de uitvoering. De leidraad beschrijft uitgangspunten en randvoorwaarden die gericht zijn op specifieke kwaliteiten zoals beheerbaarheid, functionaliteit, gebruik, beeldkwaliteit en veiligheid.
De LIOR is ontworpen om te dienen als een praktisch gereedschap voor de kwaliteitsborging en verbetering van de inrichting van de openbare ruimte. Hierbij wordt speciale aandacht besteed aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente, die worden ingevuld via werkzaamheden in de openbare ruimte. Dit betekent dat de inrichting niet alleen esthetisch aantrekkelijk moet zijn, maar ook duurzaam, klimaatbestendig, functioneel en goed onderhoudbaar.
Daarnaast is de LIOR bedoeld om de uitvoering, het onderhoud en het gebruik van de openbare ruimte te sturen. De leidraad is daarom relevant voor een breed scala aan partijen, waaronder het gemeentebestuur, ambtelijke betrokkenen, externe planontwikkelaars en ontwerpers, en overige externe belanghebbenden. Het doel is om een duidelijke richtlijn te bieden die helpt bij het realiseren van de visie van de gemeente op lange termijn.
Doelgroepen van de Leidraad
De leidraad is ontworpen voor meerdere doelgroepen, die elk op een verschillende manier betrokken zijn bij de inrichting van de openbare ruimte. De belangrijkste doelgroepen zijn:
- Het gemeentebestuur, dat verantwoordelijk is voor het maken van keuzes op hoofdlijnen voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte.
- Ambtelijke betrokkenen, zoals projectleiders en beheerders, die verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren en onderhouden van projecten in de openbare ruimte.
- Externe planontwikkelaars en ontwerpers, die gebruik maken van de LIOR als uitgangspunt en randvoorwaarden voor nieuwbouw- en herinrichtingsprojecten.
- Overige externe belanghebbenden, zoals nutsbedrijven, vervoersbedrijven, nood- en hulpdiensten, die vaak specifieke eisen stellen aan de inrichting van de openbare ruimte.
- Inwoners, bezoekers en andere gebruikers van de openbare ruimte, waaronder kwetsbare gebruikers zoals gehandicapten en ouderen, die een leefbare en veilige omgeving nodig hebben.
Elke doelgroep heeft haar eigen belangen en eisen, die de LIOR probeert te integreren in de richtlijnen voor de inrichting van de openbare ruimte. Hierbij wordt een balans gescoord tussen esthetiek, functioneelheid en duurzaamheid.
Aandachtspunten voor groen en duurzaamheid
Een van de kernaspecten van de LIOR is de nadruk op duurzaamheid. In het kader van duurzame uitgangspunten voor groenvoorzieningen zijn een aantal richtlijnen opgenomen die gericht zijn op het minimaliseren van hittestress, het behouden van groene structuren en het voorkomen van illegaal grondgebruik.
De volgende richtlijnen zijn van toepassing op groen in de openbare ruimte:
- Groenstrookken: Er moet minstens 1,50 meter breedte en 2,50 meter lengte zijn bij de inrichting van groenstrookken. Kleinere groenstrookjes zijn niet gewenst vanwege hun onderhoudsintensiviteit en slijtagegevoeligheid.
- Beplanting en zichtbaarheid: Beplanting mag niet hoger zijn dan 0,75 meter in de uitzichthoeken van kruispunten en oversteekplaatsen. Ook opgaande heesters zijn hierbij verboden. Hierdoor wordt de zichtbaarheid van weggebruikers gewaarborgd.
- Hittestress voorkomen: Openbaar groen draagt bij aan het voorkomen van hittestress. Hoe minder verhard oppervlak, des te minder warmte wordt vastgehouden. Dit is een belangrijk aspect van duurzaamheid in stedelijke omgevingen.
- Nieuwbouwprojecten: In nieuwbouwprojecten moet rekening worden gehouden met de groenblauwe structuren en ecosystemen in de bredere omgeving. Er moet voldoende groen zijn op buurtniveau om hittestress tegen te gaan, conform de gemeentelijke Beleidskaders Openbaar Groen.
Deze richtlijnen worden uitgevoerd in samenwerking met externe partijen, zoals nutsbedrijven en beheerders. Het doel is om een leefbare, duurzame en functionele openbare ruimte te realiseren die goed aansluit bij de behoeften van de inwoners en bezoekers.
Technische specificaties en inrichtingsniveaus
De LIOR bevat ook een aantal technische specificaties die van toepassing zijn op de inrichting van de openbare ruimte. Deze specificaties richten zich op materialen, constructies en andere fysieke elementen van de inrichting.
Een belangrijk aspect is de keuze van gebakken materiaal, dat vaak wordt gebruikt in centra en langs oude linten. De LIOR stelt dat waar in de huidige situatie gebakken materiaal is toegepast, ook na herinrichting of reconstructie gebakken materiaal moet worden gebruikt. Dit geldt tenzij er goede redenen zijn om af te wijken, bijvoorbeeld vanwege ruimtelijke beperkingen of andere omstandigheden. In dergelijke gevallen moet in overleg met de beheerders een passende oplossing worden gevonden, waarbij zoveel mogelijk rekening wordt gehouden met de richtlijnen uit de LIOR.
Daarnaast zijn er twee inrichtingsniveaus gedefinieerd in de LIOR:
- Basisniveau: Dit niveau geldt voor de meeste gebieden in de gemeente.
- Hoogwaardig inrichtingsniveau: Dit niveau is van toepassing op winkelgebieden, pleinen en begraafplaatsen.
Het hoogwaardige niveau bevat vaak meer eisen qua kwaliteit, duurzaamheid en esthetiek. Het doel is om in deze belangrijke gebieden een hogere mate van kwaliteit te realiseren die aansluit bij de visie van de gemeente.
Kaders en prioriteiten bij afwijkingen
Hoewel de LIOR een verplicht plandocument is, zijn er situaties waarin het noodzakelijk kan zijn om af te wijken van de richtlijnen. Dit kan het geval zijn bij herinrichting van bestaande openbare ruimte, waar bijvoorbeeld gebrek aan ruimte, specifieke hoogteligging, bodemopbouw, grondwaterstanden of andere factoren beperkende omstandigheden vormen. In dergelijke gevallen moet in overleg met de beheerders een passende oplossing worden gevonden, waarbij zoveel mogelijk rekening wordt gehouden met de richtlijnen uit de LIOR.
De projectleider van de gemeente bepaalt in overleg met de beheerders of het voorstel akkoord is. Duurzamere alternatieven met dezelfde kwaliteit hebben altijd voorrang. Ook dan dient de ontwerper met een onderbouwd voorstel te komen. Grote afwijkingen van de LIOR worden vooraf door de projectleider voorgelegd aan de portefeuillehouder. Er kan bepaald worden dat een besluit van het college van Burgemeester en Wethouders noodzakelijk is.
Indien tegenstrijdigheden optreden met bijvoorbeeld wetgeving of andere regelgeving, geldt de volgende rangorde:
- Wetgeving
- Regelgeving (bijvoorbeeld ASVV, CROW handboeken)
- Vastgestelde beleidsplannen
- LIOR Medemblik
- Het moederbestek Medemblik
- Afspraken met initiatiefnemers, zoals anterieure overeenkomsten
Deze rangorde zorgt ervoor dat de meest bindinge richtlijnen prioriteit krijgen bij eventuele conflicten.
Samenwerking met externe partijen
De inrichting van de openbare ruimte tijdens nieuwbouwprojecten vraagt om samenwerking met verschillende externe partijen, zoals nutsbedrijven, vervoersbedrijven, en andere belanghebbenden. Deze partijen hebben vaak specifieke eisen of wensen die in het ontwerp moeten worden verwerkt. De LIOR biedt hierbij een kader voor samenwerking en onderlinge afspraken.
De gemeente werkt bijvoorbeeld samen met nutsbedrijven om te zorgen dat alle benodigde infrastructuur goed is aangesloten en onderhoudsbaar. Ook wordt er rekening gehouden met de behoeften van vervoersbedrijven, zoals de bereikbaarheid van stations, haltes en andere vervoersknooppunten. Daarnaast wordt er aandacht besteed aan de veiligheid en toegankelijkheid voor kwetsbare gebruikers, zoals gehandicapten en ouderen.
De LIOR benadrukt ook de betekenis van het gebruik van groene en blauwe structuren. Hierbij wordt samengewerkt met ngo’s en andere organisaties die actief zijn in het omgevingsbeheer. Het doel is om een leefbare, functionele en duurzame openbare ruimte te realiseren die goed aansluit bij de behoeften van de inwoners en bezoekers.
Conclusie
De inrichting van de openbare ruimte tijdens nieuwbouwprojecten is een complex proces dat meerdere aspecten omvat, waaronder duurzaamheid, functioneelheid, esthetiek en veiligheid. In de gemeente Medemblik is hiervoor een gedetailleerde leidraad ontwikkeld, de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte 2023 (LIOR), die richtlijnen en uitgangspunten biedt voor de inrichting van de openbare ruimte. Deze leidraad is ontworpen om een visuele en functionele samenhang te creëren binnen de gemeente, die zowel leefbaar is voor inwoners als duurzaam voor de toekomst.
De LIOR benadrukt de belangrijkheid van duurzame uitgangspunten voor groenvoorzieningen, zoals het voorkomen van hittestress, het behouden van groene structuren en het vermijden van illegaal grondgebruik. Daarnaast worden technische specificaties en inrichtingsniveaus beschreven, waaronder de toepassing van gebakken materiaal en het onderscheid tussen basis- en hoogwaardig inrichtingsniveau.
Hoewel de LIOR een verplicht plandocument is, zijn er situaties waarin het noodzakelijk kan zijn om af te wijken van de richtlijnen. In dergelijke gevallen moet in overleg met de beheerders een passende oplossing worden gevonden, waarbij zoveel mogelijk rekening wordt gehouden met de richtlijnen uit de LIOR. De LIOR biedt hierbij ook een kader voor samenwerking met externe partijen, zoals nutsbedrijven, vervoersbedrijven en andere belanghebbenden.
Het doel van de LIOR is om een visuele en functionele samenhang te creëren binnen de gemeente, die zowel leefbaar is voor inwoners als duurzaam voor de toekomst. Door het werken aan deze richtlijnen wordt een leefbare, functionele en duurzame openbare ruimte gerealiseerd die goed aansluit bij de visie van de gemeente.