De Nederlandse zorgsector staat op de vooravond van een transformatie. De nadruk verschuift van zorg als remedie naar zorg als preventie, waarbij gezondheid centraal staat in plaats van ziekte. In dit kader krijgt preventie een steeds grotere rol. Het is niet langer alleen een optie, maar een noodzakelijke ingreep om zorgsystemen duurzaam en effectief te maken. Dit artikel biedt een overzicht van de actuele ontwikkelingen rond preventie in de zorg, met aandacht voor de diverse niveaus van preventie, de rol van beleid en de uitdagingen die op dit gebied nog bestaan.
Introductie
De Nederlandse zorgsector streeft naar een model waarin preventie centraal staat. Dit is geen idealistische visie, maar een strategische keuze die onder andere voortkomt uit het herzien rapport van Zorginstituut Nederland en het beleid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Preventie wil niet alleen ziekte voorkomen, maar ook gezondheid bevorderen. Deze aanpak heeft het potentieel om zorgsystemen te verlichten, kosten te beheersen en tegelijkertijd te zorgen voor een hogere levenskwaliteit van burgers. In dit artikel worden de belangrijkste concepten, beleidsontwikkelingen en praktijkvoorbeelden van preventie besproken, met het oog op het inrichten van zorg anders.
Wat is preventie in de zorg?
Preventie in de zorg verwijst naar maatregelen die gericht zijn op het voorkomen van ziekten of het vertragen van hun ontwikkeling. In tegenstelling tot zorg die ingezet wordt bij het optreden van een klacht of diagnose, richt preventie zich op het beïnvloeden van risicofactoren vóór ziekte zich manifesteert. Dit kan op meerdere niveaus en voor verschillende doelgroepen.
Er zijn verschillende niveaus van preventie, waarbij elk niveau zich richt op een bepaalde fase in het ontstaan van een aandoening:
- Primaire preventie: Gericht op het voorkomen van ziekte bij gezonde mensen door het bevorderen van een gezonde leefstijl.
- Secundaire preventie: Gericht op het vroegtijdig detecteren van aandoeningen, bijvoorbeeld via screening, om behandeling op tijd te starten.
- Tertiaire preventie: Gericht op het voorkomen van complicaties bij mensen met een aandoening.
Daarnaast zijn er vormen van preventie die gericht zijn op bepaalde groepen of situaties:
- Universelle preventie: Gericht op de hele bevolking, met als doel een gezonde leefstijl te bevorderen.
- Selectieve preventie: Gericht op doelgroepen met een verhoogd risico op ziekte.
- Geïndiceerde preventie: Gericht op mensen met beginnende klachten.
- Zorggerelateerde preventie: Gericht op het voorkomen van complicaties bij mensen met een aandoening.
Het succes van preventie hangt sterk af van het doelgericht werken met kwetsbare groepen en het betrekken van meerdere sectoren, zoals zorg, welzijn, onderwijs en wijkorganisaties. Een integrale aanpak is essentieel, omdat gezondheid beïnvloed wordt door verschillende factoren: leefstijl, sociaal milieu, economische status en toegang tot zorg.
Preventie in beleid en akkoorden
In de afgelopen jaren is preventie een centraal thema geworden in verschillende gezondheidsakkoorden. Deze akkoorden worden vaak afgesloten tussen de regering, zorgverleners, beleidsmakers en andere betrokken partijen. Voorbeelden hiervan zijn het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO). Deze akkoorden leggen de richtlijnen vast voor het uitvoeren van preventiebeleid op nationaal en regionaal niveau.
Zorginstituut Nederland speelt een belangrijke rol in deze ontwikkeling. In 2007 publiceerde het instituut al het rapport "Van preventie verzekerd", wat leidde tot verschillende initiatieven. In 2022 is het rapport herzien, waarin een duidelijke nadruk wordt gelegd op het verleggen van de focus van zorg naar gezondheid. Dit betekent dat preventie vooral wordt gezien als een uitgangspunt, waarbij zorg alleen ingezet wordt als alternatieven zijn uitgeput.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in de kaderbrief van 5 juli 2022 expliciet gevraagd om voorrang te geven aan preventie. Dit heeft geleid tot een toename van preventieve zorgactiviteiten op gebieden zoals leefstijl, valpreventie en verslaving. Bovendien is er een grotere aandacht voor proactieve zorgplanning, waarbij mensen hun eigen zorgdoelen en voorkeuren vastleggen. Dit zorgt voor een persoonlijker en doelgerichter aanpak van zorg.
Preventie in de praktijk
Hoewel preventie in beleid en strategieën centraal staat, is het uitvoeren van preventie in de praktijk nog steeds een uitdaging. Zorginstituut Nederland constateert dat veel screeningsaanpakken onvoldoende toegankelijk zijn voor kwetsbare groepen. Dit is ook bevestigd door onderzoek van Pharos, dat laat zien dat mensen in kwetsbare posities vaak minder bereikbaar zijn voor preventieve zorgmaatregelen. Daarom zijn er initiatieven gestart om voorlichting over screeningsprogramma’s, zoals die voor borstkanker, baarmoederhalskanker en darmkanker, toegankelijker te maken. Pharos heeft samen met het RIVM eenvoudige uitlegvideo’s en informatiekaarten ontwikkeld, die professionals kunnen gebruiken om mensen uit kwetsbare groepen op een laagdrempelige manier te informeren.
Een ander voorbeeld van preventie in de praktijk is de focus op oudere personen die voor het eerst AOW ontvangen. Volgens Verburg zou het verstandig zijn om deze groep direct onder de aandacht te brengen van de GGD voor een medische check. Tijdens deze check wordt ook gekeken naar factoren als thuissituatie, mentale gezondheid, sociale netwerk en financiële positie. Als alles er goed uitziet, krijgen mensen advies over gezonde voeding en beweging. Als er problemen zijn, kunnen zij worden doorverwezen naar welzijnsorganisaties of in aanmerking komen voor leefstijlinterventies of extra vaccinaties. Dit is een voorbeeld van preventie die geïntegreerd is in het zorgsysteem en op maat is voor de individuele situatie van de betrokkene.
Preventie in wijk- en gemeentebeleid
Op gemeentelijk niveau is preventie vaak verweven met wijkbeleid en welzijnsbeleid. Het beter afstemmen van zorg- en welzijnsaanbod op de vraag en behoeften van burgers is een belangrijk doel. Dit houdt in dat gemeenten en zorgorganisaties samenwerken om preventieve maatregelen op te zetten die specifiek gericht zijn op de problemen en risico's in een bepaalde wijk of gemeente.
Een voorbeeld van dit soort aanpak is het "Stimuleringsprogramma GezondIn", waarin preventieve aanpakken op maat worden ontwikkeld voor specifieke doelgroepen. Ook zijn er toolkits beschikbaar, zoals "Toolkit Preventie in de wijk", die gericht zijn op de specifieke kenmerken van verschillende wijktypen. Deze toolkits bevatten stappenplannen, best practices en andere hulpmiddelen die gemeentes en zorgorganisaties kunnen gebruiken om preventie effectief te implementeren.
Daarnaast zijn er actieprogramma’s en handreikingen voor thema’s zoals rookvrijheid, chronische stress, welbevinden op school en gezondheidsbeleid voor gemeenten. Deze programma’s en handreikingen zijn ontworpen om preventie op meerdere niveaus te ondersteunen, van individueel tot collectief.
Uitdagingen in het uitvoeren van preventie
Ondanks de groeiende aandacht voor preventie blijven er uitdagingen bestaan. Een van de grootste uitdagingen is de toegankelijkheid van preventieve maatregelen voor kwetsbare groepen. Deze groepen, zoals personen met een lage opleiding, een ander cultureel achtergrond of een financiële tegenvaller, vallen vaak buiten de bereikbaarheid van preventieve programma’s. Daarom is het belangrijk om preventieve maatregelen te ontwerpen en uit te voeren met deze groepen in het oog.
Een tweede uitdaging is het betrekken van burgers in het beleid en de uitvoering van preventie. Preventie werkt het beste als burgers betrokken zijn in het bepalen van hun eigen zorgdoelen en voorkeuren. Dit vereist een aanpak die niet alleen gericht is op het aanbod van zorg, maar ook op het bevorderen van zelfbeheersing en medische autonomie van de zorgvrager. Dit is een fundamentele verschuiving van de rol van de zorgverlener en de zorgvrager.
Een derde uitdaging is de coördinatie tussen verschillende sectoren. Preventie is geen enkele zorgsector of organisatie eigen. Het betreft een intersectorale aanpak die zorg, welzijn, onderwijs, economie en andere domeinen moet combineren. Dit vraagt om een sterke samenwerking en een duidelijke verdere verantwoordelijkheid van betrokken partijen.
Samenwerking en integratie
De toekomst van preventie hangt sterk af van het vermogen tot integratie en samenwerking. Zorginstituut Nederland stelt in zijn rapport dat preventie het meest effectief is wanneer er sprake is van een integrale, domeinoverstijgende aanpak. Dit betekent dat zorgverleners, welzijnsmedewerkers, beleidsmakers en burgers samen werken om preventieve doelen te bereiken.
Deze samenwerking moet ook op vroeg stadium in het beleidsproces worden ingezet. Het betrekken van kwetsbare groepen bij de ontwikkeling, implementatie en evaluatie van preventieve beleidsmaatregelen is essentieel. Dit zorgt ervoor dat de maatregelen beter aansluiten bij de behoeften en realiteiten van de doelgroepen.
Een voorbeeld van dergelijke samenwerking is de aanpak in Gelderse Vallei en Rivierenland, waar preventieve maatregelen zijn ontwikkeld op basis van lokale analyses en samenwerking tussen zorgorganisaties, gemeenten en burgers. In deze regio is er een sterke focus op het betrekken van burgers en het aanpassen van preventieve activiteiten aan de specifieke situatie van de wijk.
Conclusie
De rol van preventie in de zorgsector is op de voorgrond getreden en blijft groeien. Het is duidelijk dat preventie niet alleen gericht is op het voorkomen van ziekten, maar ook op het bevorderen van gezondheid en het verlengen van levenskwaliteit. In de praktijk betekent dit dat zorg wordt verlegd naar gezondheid, dat zorgverleners en burgers samenwerken en dat preventie op maat wordt afgestemd op de individuele situatie van de zorgvrager.
De overgang van zorg naar preventie vraagt om een verandering in denkwijze en werkwijze. Het is geen eenvoudige transformatie, maar een fundamentele herinrichting van het zorgsysteem. Preventie vereist een intersectorale aanpak, een focus op kwetsbare groepen en een sterke betrokkenheid van burgers. Deze aanpak heeft het potentieel om zorgsystemen duurzaam en effectief te maken, terwijl tegelijkertijd de levenskwaliteit van burgers wordt verbeterd.
In de komende jaren is het belangrijk om ervoor te zorgen dat preventie niet alleen een beleidsdoel blijft, maar ook in de praktijk wordt uitgevoerd. Dit vraagt om investeringen in personeel, infrastructuur en voorlichting. Het betreft ook een culturele verandering in de zorgsector, waarin zorgverleners en beleidsmakers leren om te gaan met het concept van preventie en gezondheid.