In een wereld waarin steeds meer mensen hun levensloop door meerdere landen laten lopen — met eigenaren van onroerend goed in meerdere EU-landen, partners uit het buitenland, of emigratie vanuit of naar het buitenland — is de afwikkeling van nalatenschappen steeds complexer geworden. De Europese Erfrechtverordening (REV) is een juridisch instrument dat sinds 17 augustus 2015 tracht deze complexiteit te verlichten. Het bepaalt welk recht van toepassing is bij een grensoverschrijdende nalatenschap, zonder de inhoud van dat recht zelf te regelen. Dit artikel biedt een overzicht van de belangrijkste principes en praktische toepassing van de REV, op basis van relevante juridische uitspraken en regelgeving.
Inleiding
De Europese Erfrechtverordening (REV) is opgesteld om de wederzijdse erkenning van erfopvolging in het kader van EU-landen te vergemakkelijken. Het is een reactie op de voordelen en tegenslagen van het multilaterale erfrechtssysteem, waarin elk lidstaat zijn eigen regels had over de bepaling van het toepasselijke recht. De voordelen van de REV zijn duidelijk: minder juridische onzekerheid, minder procedures in meerdere landen, en meer transparantie voor erfgenamen.
Bij de behandeling van een grensoverschrijdende nalatenschap is het essentieel om te weten welk nationaal recht van toepassing is. De REV bepaalt dat het recht van het land waar de overledene op het moment van overlijden zijn gewone verblijfplaats had, meestal het toepasselijke recht is. Daarbij is het mogelijk voor de erflater om een rechtskeuze te maken, mits deze voldoet aan de voorwaarden zoals bepaald in de verordening. Deze keuze kan een cruciale rol spelen bij het bepalen van de erfrechtspositie van de erfgenamen.
In dit artikel zullen we de toepassing van de REV onderzoeken aan de hand van concrete juridische gegevens, regelgeving, en jurisprudentie, met een focus op de praktische betekenis voor erfgenamen en erfrechtadviseurs.
Wat bepaalt het toepasselijke recht?
Het principe van de gewone verblijfplaats
Het kernprincipe van de Europese Erfrechtverordening is het toepassen van het recht van het land waar de overledene op het moment van overlijden zijn gewone verblijfplaats had. Dit is het land waarmee de overledene de meeste binding had, zoals uitgedrukt in sociale, gezinsmogelijke en woonmogelijke factoren.
Het bepalen van deze gewone verblijfplaats is echter geen exacte wetenschap. In uitspraken zoals C-558/16, Mahnkopf/Mahnkopf van het Hof van Justitie van de EU (HvJEU) is duidelijk gemaakt dat er rekening moet worden gehouden met de lengte van het verblijf, de regelmaat ervan, en de mate van verwevenheid met het betrokken land — bijvoorbeeld het aanwezig zijn van een partner of kinderen in dat land.
In het geval van een Nederlander die tien jaar lang in Duitsland heeft gewoond en daar is overleden, is het dus waarschijnlijk dat het Duitse recht van toepassing is. Maar ook hier is het mogelijk voor de erflater om een rechtskeuze te maken voor bijvoorbeeld het Nederlandse recht.
Rechtskeuze door de erflater
Een van de belangrijkste mogelijkheden die de REV biedt, is de mogelijkheid voor de erflater om zelf te kiezen welk recht van toepassing is op zijn nalatenschap. Deze rechtskeuze moet echter aan bepaalde voorwaarden voldoen. Zo moet het gekozen recht met betrekking hebben tot een EU-lidstaat en de keuze moet duidelijk en zonder twijfel worden uitgedrukt in het testament.
Een dergelijke keuze heeft voordelen, zoals de mogelijkheid om wenselijke erfopvolgingsregels uit een ander land te kiezen, bijvoorbeeld om een erfrechtssysteem te vermijden dat strikt gesloten is of een afwijkende verdeling van de nalatenschap te faciliteren. Het kan bijvoorbeeld zinvol zijn voor een Nederlander die bezittingen in Duitsland heeft, om toch het Nederlandse erfrecht te kiezen, zodat de verdeling van die bezittingen bekend en voorspelbaar is.
De rol van de Europese Verklaring van Erfrecht
Een ander belangrijk instrument dat door de REV is ingevoerd, is de Europese Verklaring van Erfrecht. Dit is een officieel document dat duidelijk maakt welk recht van toepassing is op de nalatenschap en wie de erfgenamen zijn. Deze verklaring maakt het mogelijk om de nalatenschap te afwikkelen zonder dat er meerdere procedures in verschillende EU-landen nodig zijn.
In de praktijk betekent dit dat een erfgenaam bijvoorbeeld niet langer gedwongen is om in Duitsland, Nederland en België aparte erfzaken af te handelen als de overledene bezittingen in deze landen had. De Europese Verklaring van Erfrecht maakt het proces sneller, goedkoper en transparanter.
Toepassing in de praktijk
Vastgoed en erfopvolging
Een van de meest voorkomende situaties waarin de Europese Erfrechtverordening van toepassing is, is de erfopvolging van vastgoed dat zich in meerdere EU-landen bevindt. Omdat vastgoed onroerend goed is, kan het niet verplaatst worden en blijft het onder het recht van het land vallen waar het zich bevindt. Dit betekent dat een overledene die bezittingen in meerdere landen heeft, voor elk deel van de nalatenschap een ander erfrecht kan hebben.
De REV biedt echter een oplossing. Als de overledene bijvoorbeeld in Nederland heeft gewoond, maar ook een villa in Spanje heeft gehad, dan is het Nederlandse recht meestal van toepassing op de hele nalatenschap, tenzij hij in zijn testament een andere keuze heeft gemaakt. Dit voorkomt dat het erfopvolgingsproces voor elk deel van de nalatenschap afzonderlijk moet worden afgehandeld.
Een voorbeeld hiervan is de uitspraak in de zaak Brisch (C-102/18). In deze zaak stond ter discussie of het toepasselijke recht alleen van toepassing was op de materiële inhoud van de nalatenschap of ook op de procedures. Het HvJEU stelde duidelijk dat de REV ook invloed heeft op de procedurekwesties, zolang deze met de bepaling van het toepasselijke recht te maken hebben.
Juridische onzekerheid en praktische uitdagingen
Hoewel de Europese Erfrechtverordening in principe veel voordelen biedt, blijft er in de praktijk een zekere mate van onzekerheid. De bepaling van de gewone verblijfplaats is bijvoorbeeld niet altijd duidelijk, en in juridische geschillen kan het lang duren voordat er duidelijkheid ontstaat. Dit is te zien in de zaak ECLI:NL:RBNHO:2018:11507, waarin een rechter bijna twee jaar onderzoekstijd nodig had om te bepalen welk recht van toepassing was.
Daarnaast blijft het fiscale aspect buiten de toepassing van de REV. De verordening bepaalt niet hoe belastingen bij overlijden worden berekend of hoe fiscale verplichtingen worden afgehandeld. Ieder EU-land bepaalt hierover op basis van eigen regels. Dit betekent dat een erfgenaam die het meest gunstige erfrecht heeft gekozen, toch nog belastingen kan tegenkomen in het land waar de bezittingen zich bevinden.
De rol van erfrechtsadviseurs en notariërs
De complexiteit van grensoverschrijdende erfopvolging maakt het noodzakelijk om bij professionele hulp te zoeken. Zowel erfrechtsadvocaat als notaris kunnen een essentiële rol spelen in het opstellen van een testament dat aansluit bij de wensen van de erflater en de juridische eisen van de REV.
Bijvoorbeeld: een Nederlands testament dat een rechtskeuze bevat voor het Nederlandse erfrecht kan in sommige gevallen het afwikkelen van een nalatenschap vergemakkelijken. Echter, als het gekozen recht niet in overeenstemming is met de nationale regels van het land waar de bezittingen zich bevinden, kunnen er juridische complicaties ontstaan. Dit maakt het belangrijk om professioneel advies in te winnen.
Een erfgenaam die bijvoorbeeld een pand in Duitsland heeft geërfd, kan ook profiteren van het feit dat hij niet gedwongen is om in Duitsland een aparte erfzake af te handelen. Met een Europese Verklaring van Erfrecht kan hij de nalatenschap in Nederland afwikkelen, zolang het toepasselijke recht aldaar is gekozen.
Fiscale gevolgen
Hoewel de REV een juridische richtlijn biedt voor de bepaling van het toepasselijke erfrecht, heeft het geen invloed op de fiscus. Ieder lidstaat blijft onafhankelijk bepalen welke belastingen bij overlijden gelden, en hoe deze worden berekend.
Dit betekent dat een erfgenaam in de praktijk niet alleen met juridische regels, maar ook met fiscale regels uit meerdere landen te maken kan krijgen. Bijvoorbeeld: een Nederlander die een pand in Duitsland heeft geërfd, moet niet alleen de Duitse erfrechtsregels in acht nemen, maar ook de Duitse erfrechtsbelastingregels. De Nederlandse belastingdienst kan op haar beurt ook een aanslag plaatsen, afhankelijk van de waarde van de geërfd bezitting.
Dit maakt duidelijk dat het opstellen van een testament dat rekening houdt met zowel juridische als fiscale aspecten, van het grootste belang is. Het kan verstandig zijn om hierbij een erfrechtsadvocaat en een fiscusadviseur bij te betrekken, om mogelijke onverwachte lasten te voorkomen.
Conclusie
De Europese Erfrechtverordening is een belangrijk juridisch instrument dat het afwikkelen van grensoverschrijdende nalatenschappen eenvoudiger maakt. Door het toepassen van het recht van de gewone verblijfplaats en het toestaan van een rechtskeuze door de erflater, biedt de verordening meer transparantie en voorspelbaarheid. De invoering van de Europese Verklaring van Erfrecht is een verdere vereenvoudiging die ervoor zorgt dat erfgenamen niet langer procedures in meerdere landen moeten afhandelen.
Toch blijft er in de praktijk een zekere mate van complexiteit. De bepaling van de gewone verblijfplaats is niet altijd eenduidig, en de fiscale gevolgen van de erfrechtswijze worden door de REV niet gereguleerd. Dit betekent dat het noodzakelijk is om professioneel advies in te winnen bij de afwikkeling van een grensoverschrijdende nalatenschap.
Zowel erfgenamen als erfrechtadviseurs kunnen profiteren van de voordelen die de REV biedt. Het is aan te raden om een testament op te stellen dat duidelijk uitdrukt welk recht van toepassing is, en waarbij eventuele fiscale aspecten zijn meegenomen in de overwegingen. Zo kan men zorgen voor een eenvoudigere, voorspelbare en juridisch robuuste erfopvolging, zowel binnen als buiten de grenzen van Nederland.