De afgelopen jaren is het erfpachtstelsel van Amsterdam onderhevig aan intensieve kritiek. Een van de prominente stemmen in deze discussie is Jan Schrijver, een Amsterdamse bestuurskundige en initiatiefnemer van het actiecomité Verontruste Erfpachters Amsterdam. Zijn visie en acties hebben geleid tot brede media-aandacht en een toenemende bewustwording onder huiseigenaren over de gevolgen van het huidige grondrechtssysteem.
In dit artikel worden de kernpunten van Schrijvers kritiek op het huidige en nieuw voorgestelde erfpachtbeleid van Amsterdam besproken, op basis van recente ontwikkelingen, bezwaren en acties. Daarnaast wordt ingegaan op de juridische, financiële en sociale implicaties van het systeem, met aandacht voor het perspectief van huiseigenaren, de gemeente en actieve organisaties.
De geschiedenis en de huidige kritiek op het erfpachtstelsel
Het erfpachtstelsel in Amsterdam dateert uit 1896 en is een grondrechtssysteem waarbij woningen op erfpacht gebouwd zijn, terwijl de grond in eigendom van de gemeente is. Het systeem is ontworpen om de waardevermeerdering van de grond te laten ten goede komen aan de gemeenschap, en om de financiering van grond los te koppelen van de opstal.
Volgens het huidige stelsel kan de erfpachtcanon, het jaarlijks te betalen bedrag aan de gemeente, slechts opnieuw bepaald worden na 50 of 75 jaar, afhankelijk van het stadsdeel. Deze lange tussentijd betekent dat de canon vaak extreem hoog uitkomt op het moment van herwaardering. Huiseigenaren worden dan geconfronteerd met canonverhogingen van 1500%, 3000% of zelfs 4000%.
Jan Schrijver benadrukt regelmatig dat deze structuur niet langer houdbaar is. Zowel voor individuele huiseigenaren als voor de maatschappij als geheel leidt het systeem tot onwenselijke gevolgen: financiële onzekerheid, willekeur en verdrijving uit de eigen woning. Hij wijst erop dat het systeem inmiddels vooral leidt tot ongelijkheid, aangezien de meeste huizen op erfpacht zich in de centrumwijken van Amsterdam bevinden, terwijl de duurste woningen op eigen grond staan (zoals in de grachtengordel en het Museumkwartier). Dit heeft geleid tot een grillige en willekeurig ogende verdeling van erfpacht en eigen grond binnen de stad.
De huidige aanpassingen en de kritiek daarop
In het afgelopen jaar heeft de gemeente Amsterdam diverse aanpassingen voorgesteld aan het erfpachtstelsel, met als doel huiseigenaren meer zekerheid te bieden. De hoofdinhoud van het nieuwe voorstel is de overgang naar een vaste erfpachtcanon, gekoppeld aan de waarde van de woning. Dit zou betekenen dat de canon elk jaar automatisch wordt aangepast aan de waarde van het pand, in plaats van na 50 jaar.
Hoewel de gemeente stelt dat deze aanpassing een positief effect zou kunnen hebben, reageert de erfpachtersgemeenschap negatief. Volgens Schrijver en andere kritici blijft de kern van het plan onaangetast. De canon blijft hoog, en het financiële verplichting voor huiseigenaren wordt niet opgelost.
Een van de voorgestelde aanpassingen is dat huiseigenaren langer de tijd krijgen om over te stappen naar eeuwigdurende erfpacht, een variant waarbij de canon niet langer periodiek wordt aangepast. Daarnaast brengt de gemeente financiële ondersteuning in voor huiseigenaren die overstappen.
Toch zegt Schrijver dat deze maatregelen “cadeautjes zijn ten opzichte van een totaal absurd plan”. Hij benadrukt dat de kosten van de overstap naar eeuwigdurende erfpacht nog steeds buitenproportioneel zijn en dat het plan vooral bedoeld is om inkomsten te genereren voor de gemeentekas. Daarbij benadrukt hij dat het systeem de tweedeling in de stad versterkt: de rijken zouden blijven wonen in de centrumwijken, terwijl de minder goedbevoegden gedwongen zouden worden te verhuizen naar de rand.
De juridische en praktische kansen voor huiseigenaren
Een belangrijke actie die Jan Schrijver en zijn organisatie hebben ingezet, is de juridische aanval op het huidige erfpachtbeleid. In samenwerking met advocatenkantoor Corten de Geer heeft het actiecomité Verontruste Erfpachters Amsterdam een rechtszaak aangegrepen tegen de gemeente Amsterdam. De zaak richt zich op de vraag of de aanpassing van de erfpachtcanon in 2019 en 2024 wettelijk is en of huiseigenaren gecompenseerd moeten worden voor mogelijke schade.
Een belangrijk precedent werd op 7 december 2018 genomen, wanneer de rechtbank Amsterdam in een proefprocedure een huiseigenaar in het gelijk stelde. Deze uitspraak betekent dat huiseigenaren mogelijk aanspraak kunnen maken op een vergoeding van de gemeente voor de schade die ze lijden als gevolg van de canonverhoging. Het is echter nog niet duidelijk hoe ver de rechtszaken zullen gaan of of ze uiteindelijk leiden tot een wijziging van het stelsel.
Daarnaast heeft de gemeente een overstapregeling voorgesteld naar eeuwigdurende erfpacht. Deze regeling is bedoeld om huiseigenaren te helpen met het overgangsproces, maar ook deze regeling wordt door Schrijver en zijn kritische staf gezien als onbetaalbaar. Volgens hem is het een regeling die huiseigenaren “van de regen in de drup” brengt: de huidige canon is onbetaalbaar, en de overstap naar een vaste canon is eveneens niet haalbaar voor de meeste huizeigenaren.
De sociale en economische gevolgen van het huidige systeem
De kritiek op het huidige erfpachtstelsel is niet alleen van juridisch en financieel aard. Er zijn ook zware sociale en economische gevolgen. Huiseigenaren die geconfronteerd worden met canonverhogingen van duizenden procenten, moeten vaak hun woning verkopen of zelfs verhuizen. Dit leidt tot verdrijving uit de stad, met name uit de centrumwijken.
Jan Schrijver benadrukt dat deze ontwikkeling leidt tot een verdere verrijking van de stadscentra, terwijl de randwijken verder in verval raken. Dit is volgens hem een drempelprobleem voor de sociale cohesie en de toekomstige woningbouw in Amsterdam. Bovendien benadrukt hij dat de huidige situatie tot een “Londense toestand” leidt, waarbij enkel rijke huiseigenaren in de centrumwijken kunnen blijven wonen, terwijl de rest van de bevolking gedwongen is te verhuizen.
Daarnaast wijst Schrijver op de willekeur in de verdeling van erfpacht en eigen grond. In veel stadsdelen is de verdeling grillig en onlogisch, wat leidt tot ongelijkheid in woonlasten. Huiseigenaren die op eigen grond wonen betalen bijvoorbeeld minder in vergelijking tot hun buren die op erfpacht wonen. Dit creëert een ongelijke belastingdruk en versterkt de scheiding tussen bevolkingsgroepen.
Acties en beweging in de erfpachtgemeenschap
De kritiek van Jan Schrijver en het actiecomité Verontruste Erfpachters Amsterdam heeft geleid tot een brede mobilisatie onder huiseigenaren. Tijdens een informatieavond in februari 2018 spraken verschillende organisaties, waaronder SEBA (Stichting Erfpachters Belang Amsterdam), over de juridische en praktische kansen voor huiseigenaren. Daarbij werd ook aandacht besteed aan het mogelijke referendum dat SEBA overweegt om het huidige beleid aan te vallen via een burgerinitiatief.
Naast juridische acties zijn er ook praktische stappen genomen. Huiseigenaren worden aangemoedigd om bezwaar in te dienen tegen hun WOZ-waarde, aangezien deze vaak verkeerd bepaald wordt. Een succesvolle actie in 2018 leverde een winst op voor huiseigenaren die bezwaar maakten, wat ook heeft geleid tot een verdergaande beweging in de erfpachtgemeenschap.
De rol van de gemeente en de politiek
De gemeente Amsterdam heeft in haar verklaringen gesteld dat het nieuwe erfpachtbeleid bedoeld is om huiseigenaren meer zekerheid te bieden. De wethouder Eric van der Burg heeft zelfs gesproken over een “historisch besluit”, terwijl hij het nieuwe beleid als een positieve ontwikkeling beschouwt. Echter, zoals de bronnen duidelijk maken, is deze visie niet gedeeld door alle huiseigenaren. Volgens Schrijver en andere kritici is het plan juist een verdieping van het probleem.
De gemeenteraad beslist in juni of de overstapregeling naar eeuwigdurende erfpacht daadwerkelijk wordt ingevoerd. Tot die tijd blijft het huidige stelsel in werking, met alle problemen en onzekerheden die daarbij horen.
Conclusie
Het huidige erfpachtstelsel in Amsterdam is sinds het begin van de jaren 2010 intensief onder vuur genomen. Jan Schrijver is een van de meest prominente kritici die deze discussie heeft voorgezet. Zijn visie is gebaseerd op juridische, financiële en sociale argumenten, en heeft geleid tot een brede mobilisatie onder huiseigenaren.
Hoewel de gemeente Amsterdam heeft geprobeerd het systeem aan te passen met de overstap naar een vaste canon, blijft het plan volgens veel huiseigenaren onbetaalbaar en onwenselijk. De juridische acties en de beweging in de erfpachtgemeenschap suggereren dat het systeem op het punt staat om te veranderen. De komende maanden zullen duidelijk maken of de gemeente haar beleid zal bijstellen of dat de huidige situatie zal blijven zoals die is.