Inleiding
De Veemarkt in Utrecht en Zwolle staat symbool voor een vernieuwende aanpak van woonontwikkeling in Nederland. De wijk is ontstaan op een voormalige locatie van de veemarkt en is ontworpen als een toonaangevend voorbeeld van duurzaam wonen. Tijdens de bouw- en plangevormingsfase is veel aandacht besteed aan participatie, duurzaamheid en sociale cohesie. Het resultaat is een wijk die niet alleen duurzaam is in ecologisch opzicht, maar ook sociaal en economisch.
In dit artikel geven we een overzicht van de ontwikkeling van de Veemarkt in Utrecht en Zwolle, met aandacht voor de methoden die zijn gebruikt om duurzaamheid te realiseren, inclusief circulair bouwen, participatieproces en het ontwerpen van een wijk die leeft van interactie en gemeenschapszin. De focus ligt op de praktische implementatie van duurzaamheidsprincipes, zoals het gebruik van duurzame materialen, het creëren van groene ruimtes en het ontwikkelen van woningvormen die flexibel en toekomstbestendig zijn.
Participatie: De basis van duurzaam woonontwikkeling
De Veemarkt in Utrecht begon met een duidelijke ambitie: participatie van begin tot eind. Dit betekent dat iedereen die zich betrokken voelde, kon meedoen aan het plannenproces. De participatie was simpel maar breed, en werd gezien als de basis voor sociale duurzaamheid.
De evaluatie van de Veemarkt in 2017 liet zien dat het participatieproces effectief was, maar wel extra middelen vereiste. Toch was het resultaat een wijk die niet alleen technisch duurzaam was, maar ook sociaal verankerd. De betrokkenheid van bewoners bij het plannen en beheren van de wijk zorgde voor een gevoel van eigenheid en verantwoordelijkheid. Dit is essent voor het ontwikkelen van een toekomstbestendige woonomgeving.
Een van de leeruitkomsten uit het project is dat het participatieproces niet alleen technische doelen moet nastreven, maar ook sociaal en emotioneel verankerd moet zijn. Het betrekken van bewoners vanaf het begin creëert een wijk die door hen wordt gemaakt, beheerd en bewoond. Dit leidt tot een hoger betrokkenheidsniveau en een sterke gemeenschapszin.
Circulair bouwen: Duurzaamheid vanaf de bouwput
Een van de belangrijkste innovaties op de Veemarkt is het gebruik van circulaire bouwmethoden. Vooral bij Veemarkt 23 in Utrecht is hier aandacht voor gebleven. Hier is een proeftuin voor circulariteit ontwikkeld, waarbij biobased materialen centraal staan. Bij circulair bouwen worden materialen na gebruik opnieuw ingezet als grondstof voor nieuwe producten. Dit minimaliseert afval en draagt bij aan een duurzame levenscyclus van gebouwen.
DeltaWonen, een van de ontwikkelaars in de regio, heeft bij Veemarkt 23 ervoor gekozen om een biobased/circulair gebouw te realiseren. De appartementen die daar worden gebouwd, zijn ontworpen voor 1 en 2 persoonshuishoudens en bevatten zelfstandige woonruimtes met eigen keuken, badkamer, toilet en berging. Daarnaast is er ruimte voor bedrijven met een circulair bedrijfsconcept op de begane grond. Deze aanpak zorgt voor een duurzame verhouding tussen woningen en werkruimte.
De proeftuin characteriseert de Veemarkt als een project dat niet alleen gericht is op het bouwen van woningen, maar ook op het testen van innovatieve methoden voor duurzaam bouwen. Het gebruik van biobased materialen en de focus op circulaire principes zijn voorbeelden van hoe duurzaamheid vanaf de bouwput ingebouwd kan worden.
Sociale duurzaamheid: Groene ruimtes en gemeenschapsactiviteiten
Naast technische en ecologische duurzaamheid is er ook veel aandacht geweest voor sociale duurzaamheid. De Veemarkt in Utrecht is een voorbeeld van een wijk die is ontworpen om sociaal contact te bevorderen. Groene ruimtes zijn een centrale component van het ontwerp. De projectontwikkelaars hebben ervoor gekozen om geen enkele tuin te betegelen en overal kleine groene grasvlaktes aan te leggen. Dit creëert een ontspannen sfeer en een aantrekkelijke uitstraling.
Een opvallend aspect van de Veemarkt is dat de tuinen niet afgeschermd zijn. Tot halverwege de tuin is er een schutting aanwezig, terwijl de rest van de tuin open ligt. Deze openheid draagt bij aan de sociale dynamiek van de wijk. Bewoners organiseren gezamenlijk activiteiten en doorbrengen veel tijd in de gemeenschappelijke binnentuin. Hierdoor ontstaat een gevoel van toegankelijkheid en betrokkenheid.
Een evaluatie volgens de Duurzame Plaatselijke Ontwikkeling (DPL) toont aan dat de Veemarkt een gemiddelde score van 7,9 behaalt. Dit is een aantrekkelijk cijfer, dat aantoont dat de wijk sociaal, ecologisch en economisch duurzaam is. De brede stoepen en ruimte voor voetgangers zorgen ervoor dat de auto niet de baas is in de wijk. Dit draagt bij aan een sfeer van rust en interactie.
Duurzaam bouwen: Van gasketel naar all-electric
Een ander aspect van duurzaamheid op de Veemarkt is het gebruik van energie. In de loop van de jaren is er een duidelijke evolutie van een gasketel via hybride warmtepompen naar all-electric-woningen. Dit betekent dat de wijk steeds minder afhankelijk is van fossiele brandstoffen en steeds duurzamer wordt in termen van energiegebruik.
De evaluatie van 2017 stelde vast dat het project Veemarkt uitvoerbaar was binnen de grondexploitatie, zonder extra budget nodig te hebben voor duurzaamheid. Toch was het participatieproces een kostenpost. Dit toont aan dat duurzaamheid niet altijd extra geld kost, maar wel aandacht en tijd vereist. Door het gebruik van de Milieu Prestatie Gebouw (MPG)-waarde als maatstaf, werd circulair bouwen vanaf het begin ingebed in de ontwikkeling. Hierdoor is het mogelijk geweest om duurzaamheid meetbaar en concreet te maken.
De leeruitkomsten uit het project zijn duidelijk: duurzaamheidseisen moeten meegroeien met de ontwikkeling van techniek en kosten. Bovendien is het belangrijk om duurzaamheid concreet te maken en hiermee de ontwikkeling te sturen. Het toekennen van tijd en ruimte aan realisering is essent voor het behalen van ambities.
Collectief wonen: Duurzaamheid en samenwerking
Naast het participatieproces en circulair bouwen, is er ook aandacht voor collectief wonen. De Nieuwe Veemarkt in Zwolle biedt een unieke kans voor collectieve woonvormen. In deze wijk is ruimte gereserveerd voor circa 30 woningen die speciaal bedoeld zijn voor een collectief initiatief. Het doel van deze aanpak is om solidariteit, burenhulp en duurzaamheid centraal te laten staan.
Er zijn verschillende vormen van collectief wonen mogelijk:
- Coöperatief wonen: een collectief blijft gezamenlijk eigenaar van het gebouw en de leden huren hun woning van de coöperatie.
- CPO: bewoners ontwikkelen samen hun woningen en worden individueel eigenaar.
- Mede-opdrachtgeverschap: een groep bewoners werkt samen met een ontwikkelaar, maar behoudt invloed op de plannen.
Collectief wonen biedt voordelen zoals meer zeggenschap over de woning en woonomgeving, een sterke sociale samenhang en duurzamere keuzes, zoals gezamenlijke energievoorzieningen en het delen van ruimtes. Het vraagt echter ook om tijd, geduld en samenwerking.
De gemeente Zwolle heeft onderzoek gedaan naar de interesse in collectief wonen in 2023 en constateerde een grote belangstelling. Tegelijkertijd werden plannen gemaakt voor de Nieuwe Veemarkt. Het college en de gemeenteraad vonden collectief wonen belangrijk en besloten ruimte te bieden voor deze woonvorm. De gemeente faciliteert collectief wonen in ontwikkelveld 3, gelegen op de hoek van de Rieteweg en Veemarkt, naast een groen park en een watergang.
De stedenbouwkundige uitgangspunten voor de Nieuwe Veemarkt zijn gericht op ruimte voor experimenten, sterke sociale netwerken en toekomstgerichte keuzes, zoals biobased bouwen. Het Ruimtelijk Ontwikkelplan Nieuwe Veemarkt (ROP) bepaalt ook hoe hoog er gebouwd mag worden en geeft richtlijnen voor beeldkwaliteit. Deze uitgangspunten worden vastgelegd in het omgevingsplan en beeldkwaliteitsplan.
De Deeltuin: Groen in de wijk
Een voorbeeld van een innovatieve aanpak van groen in de wijk is “De Deeltuin” op de Veemarkt in Utrecht. Deze wijk is een gedeelde groene oase, omringd door inspirerende wanden en gepersonaliseerde gevels. De deeleconomie is centraal in het ontwerp, wat betekent dat bewoners samen ruimtes en faciliteiten delen.
De straat is gevarieerd, met statige herenhuizen en stoere baksteenarchitectuur. Maar het echte unieke van De Deeltuin ligt binnenin: de binnentuin is deels collectief en deels privé, gescheiden door een vlonderpad en zitrand. Deze structuur creëert een natuurlijke overgang tussen openbare straat en private woning.
Een slimme half-verborgen parkeervariant zorgt voor maximale landschappelijke kwaliteit in het binnengebied. Daarnaast bezit elke woning een eigen tuin, groen terras op hoogte en groenwand. Deze aanpak draagt bij aan een hogere leefbaarheid en zorgt ervoor dat groen niet alleen een decoratief element is, maar ook een functionele ruimte.
Duurzaamheid is een integraal onderdeel van de ontwikkeling van De Deeltuin. Het gaat niet alleen over energie en water, maar ook over het gebruik van materialen en sociale betrokkenheid. De toekomstige bewoners zijn een belangrijk onderdeel van de ontwikkelstrategie, omdat zij gezamenlijk de buurt vormgeven. Dit leidt tot trotse bewoners en een geliefde, duurzame en toekomstbestendige woonomgeving.
Na het betrokken maken van de toekomstige bewoners, zijn drie sferen ontstaan binnen De Deeltuin:
- De ligweide: een golvende grasvlakte waar bewoners met hun buren een balletje kunnen trappen.
- De Moestuin: met plantenkas, kruiden en groenten voor de keuken.
- Een collectieve ruimte: voor gezamenlijke activiteiten en het delen van ruimtes.
Toekomstgericht bouwen: Biobased materialen en innovatie
Een ander belangrijk aspect van de duurzaamheid op de Veemarkt is het gebruik van biobased materialen. Deze materialen zijn gemaakt van natuurlijke, duurzame bronnen en zijn meestal afbreekbaar of hergebruikbaar. Dit past binnen het circulaire bouwen en draagt bij aan een minder afhankelijkheid van fossiele grondstoffen.
De Veemarkt in Utrecht en Zwolle is een proeftuin voor innovatieve bouwmethoden. De focus ligt op het testen van nieuwe materialen en technieken die duurzaam en toekomstbestendig zijn. De combinatie van circulaire principes en biobased materialen maakt de Veemarkt tot een voorbeeldproject in de duurzame woningbouwsector.
Een van de uitdagingen bij het gebruik van biobased materialen is de kosten en de beschikbaarheid. In de loop van de jaren zijn er echter steeds meer innovaties op dit gebied. Hierdoor is het mogelijk geworden om biobased materialen op schaal te gebruiken in woningbouwprojecten. De Veemarkt is een voorbeeld van hoe dit in de praktijk werkt.
Evaluatie en leeruitkomsten
De evaluatie van de Veemarkt in 2017 toonde aan dat het project uitvoerbaar was binnen de grondexploitatie, zonder dat er extra budget nodig was voor duurzaamheid. Het participatieproces bleek wel extra geld te kosten, maar het was een essentieel onderdeel van het project. De leeruitkomsten uit het project zijn duidelijk:
- Laat duurzaamheidseisen meegroeien met de ontwikkeling van techniek en kosten.
- Kijk of het project nog meer gezicht en allure kan krijgen via een representatief en symbolisch icoon.
- Probeer of een soberder, goedkoper planproces net zo goed werkt.
De evaluatie toont aan dat de Veemarkt niet alleen technisch en ecologisch duurzaam is, maar ook sociaal en economisch. Het betrekken van bewoners bij het plannen en beheren van de wijk zorgt voor een gevoel van eigenheid en verantwoordelijkheid. Dit is essent voor het ontwikkelen van een toekomstbestendige woonomgeving.
Conclusie
De Veemarkt in Utrecht en Zwolle is een toonaangevend voorbeeld van duurzaam wonen in Nederland. Door het combineren van participatie, circulair bouwen, sociale samenhorigheid en innovatieve bouwmethoden is het mogelijk geweest om een wijk te realiseren die niet alleen technisch duurzaam is, maar ook sociaal en economisch verankerd. De wijk is ontworpen om te leven van interactie en gemeenschapszin, wat essent is voor het ontwikkelen van een toekomstbestendige woonomgeving.
De evaluatie van de Veemarkt in 2017 toont aan dat het project uitvoerbaar is binnen de grondexploitatie, zonder dat er extra budget nodig is voor duurzaamheid. Het participatieproces is een kostbare, maar essentiële component van het project. Door het betrekken van bewoners bij het plannen en beheren van de wijk is het mogelijk geweest om een wijk te creëren die door hen wordt gemaakt, beheerd en bewoond.
De Veemarkt is een voorbeeld van hoe duurzaamheid op meerdere vlakken kan worden ingebouwd in een woningbouwproject. Het gebruik van circulaire principes, biobased materialen en innovatieve bouwmethoden zorgt voor een duurzame levenscyclus van gebouwen. Bovendien is er veel aandacht voor sociale duurzaamheid, waardoor een sterke gemeenschapszin ontstaat. Door het creëren van groene ruimtes en het betrokken maken van bewoners bij het plannen en beheren van de wijk, is het mogelijk geweest om een wijk te realiseren die leeft van interactie en gemeenschapszin.
De Veemarkt toont aan dat duurzaam wonen niet alleen technisch en ecologisch mogelijk is, maar ook sociaal en economisch verankerd. Het is een voorbeeld van hoe participatie, circulair bouwen en sociale samenhorigheid samen werken om een toekomstbestendige woonomgeving te realiseren.