Duurzaam wonen is in de huidige tijd niet alleen een verantwoordelijke keuze, maar ook een noodzaak. In het kader van de energietransitie zien we overal in Nederland het verlaten van fossiele brandstoffen en de overstap naar duurzame alternatieven. In de wijk 't Zand in Roosendaal en de omringende dorpen zoals Averbode en Ridderkerk is dit proces niet alleen in gang gezet, maar actief verder ontwikkeld. Het project 't Zand stelt zich voor als een toekomstgerichte dorpsuitbreiding waarin duurzaamheid centraal staat, zowel qua energievoorziening als qua woningbouw en gemeenschapsontwikkeling.
In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de duurzame oplossingen die in 't Zand zijn ingezet, de rol van bewoners bij het verduurzamen van hun woning, en de uitdagingen die ontstaan bij het realiseren van een gasloze wijk. Daarnaast wordt ingegaan op de stedenbouwkundige en architectonische kwaliteit van de woningen, het juridische kader van de energietransitie, en de rol van samenwerking tussen bewoners, gemeente, en professionele partijen.
Duurzame energievoorziening in 't Zand
't Zand is een modelproject in de energietransitie. Het is een van de eerste dorpsuitbreidingen in Nederland die geheel gasloos is en waarin elke woning uitgerust is met duurzame energieinstallaties. De keuze voor een gasloze aanpak is gemaakt om de CO₂-uitstoot drastisch te verminderen en het land in lijn te brengen met de doelstellingen van de Klimaatwet. De centrale energiebronnen zijn zonnepanelen, luchtwarmtepompen en warmtewisselaars.
Luchtwarmtepompen en warmtewisselaars
De meeste woningen in 't Zand zijn uitgerust met luchtwarmtepompen in combinatie met een warmtewisselaar. Deze warmtepompen halen warmte uit de buitenlucht en brengen die over in het verwarmings- en ventilatiesysteem van de woning. Daarnaast is er sprake van warmte-terugwinning via de warmtewisselaar, die de warmte uit afvallucht bijvoorbeeld uit de keuken of badkamer opvangt en hergebruikt. Dit zorgt voor een aanzienlijke reductie in energieverbruik en vermindert het benodigde verbruik aan elektriciteit.
Zonnepanelen en energieopwekking
Naast de warmtepompen zijn zonnepanelen op de daken van de woningen geïnstalleerd. Deze zorgen voor een aanzienlijk deel van het elektriciteitsverbruik van de woning. In combinatie met het efficiënte verwarmings- en ventilatiesysteem zorgen de zonnepanelen ervoor dat de woningen energieneutraal zijn. Dat betekent dat de hoeveelheid energie die wordt opgewekt, gelijk is aan of groter is dan de hoeveelheid die verbruikt wordt.
Individuele verduurzamingsmaatregelen
Aangezien een collectieve aanpak zoals een warmtenet niet technisch of economisch haalbaar is gebleken, is het project vooral gericht op individuele oplossingen per woning. Dit betekent dat elke bewoner zelf verantwoordelijk is voor de keuze van duurzame maatregelen. De beschikbare alternatieven zijn luchtwarmtepomp, grondwarmtepomp of hybride warmtepomp (een combinatie van luchtwarmtepomp en cv-ketel). Elk van deze systemen heeft zijn eigen voor- en nadelen, evenals een verschillend kostenplaatje.
Bewoners krijgen wel ondersteuning bij het nemen van de juiste beslissing. De gemeente en lokale partners bieden onder andere informatie over de keuze van het juiste systeem, subsidies en financiële voorwaarden. De doelstelling is om tot 2030 het aardgasverbruik van de wijk aanzienlijk te verminderen.
Duurzame bouwtechnieken en materialen
De woningen in 't Zand zijn niet alleen duurzaam qua energievoorziening, maar ook qua constructie en materiaalgebruik. Hieronder worden enkele van de technische kenmerken besproken.
Laagtemperatuurverwarming
Een belangrijk aspect van het energiebesparend karakter van de woningen is de laagtemperatuurverwarming (LTV). Dit systeem werkt efficiënter met warmtepompen dan conventionele verwarmingsinstallaties, omdat het op lagere temperaturen werkt. Hierdoor wordt de energieopbrengst van de warmtepomp vergroot en wordt minder elektriciteit benodigd voor verwarming.
Hoogwaardige isolatie
De woningen zijn uitgerust met een hoogwaardige isolatie, zowel van de muren als van het dak en de vloeren. Deze isolatie voorkomt energieverlies en zorgt voor een comfortabele binnentemperatuur, ongeacht de buitentemperatuur. Door deze isolatie zijn de woningen goed beschermd tegen koudebruggen en warmteverlies.
Vloerverwarming
Vloerverwarming is een standaarduitrusting in de meeste woningen. Dit systeem zorgt voor een gelijkmatige verdeling van de warmte en draagt bij aan het comfort van de inwoner. Tevens is vloerverwarming efficiënter in combinatie met een warmtepomp dan een conventioneel verwarmingsnetwerk.
Duurzaam wonen in de praktijk: De rol van de bewoners
Duurzaam wonen in 't Zand betreft niet alleen de technische uitvoering, maar ook de rol die de bewoners spelen in de energietransitie. Aangezien er geen centraal warmtenet is, ligt het verantwoordelijkheid voor het verduurzamen van de woning bij de eigenaar of huurder.
Bewonersinitiatieven en coöperaties
In de beginfase van het project was er een buurtcoöperatie, 't Ecozand, ontstaan uit een buurtinitiatief dat zich richtte op een lokale, duurzame en betaalbare energievoorziening. Het initiatief had tot doel een coöperatief energiebedrijf te starten, waarin bewoners en eigenaren actief betrokken zouden zijn. Dit initiatief kreeg ook een Rijksbijdrage van 5,4 miljoen euro.
Echter, in de loop van het project is er een verandering gekomen. De gemeente heeft gekozen voor een andere aanpak, namelijk een publiek warmtebedrijf in samenwerking met de netwerkbeheerder Enpuls. Hierbij is de bewonersparticipatie weggelaten, wat heeft geleid tot een afname van draagvlak voor het coöperatieve model. De woningbouwverenigingen zijn niet langer betrokken bij de coöperatie, wat heeft geleid tot de stopt van de coöperatie en het zoekwerk naar nieuwe bestuursleden.
Bewonersambassadeurs
Om te zorgen dat het project verder tot stand komt, zijn er bewonersambassadeurs benoemd. Deze ambassadeurs houden contact met de wijkbewoners, informeren hen over het project en helpen hen bij het nemen van duurzame keuzes. Ze organiseren bijvoorbeeld wooninspiratieavonden, waarbij bewoners ideeën kunnen delen over duurzaam wonen en energiebesparing.
De ambassadeurs spelen ook een rol bij de coöperatieve inkoop van duurzame producten of installaties. Zo kunnen bewoners bijvoorbeeld samen een lucht-water-warmtepomp kopen of installeren, wat vaak voordeliger is dan individuele aankopen.
Juridisch kader: Bouwbesluit, VvE en energielabels
Het bouwen van duurzame woningen in 't Zand is geregeld binnen het juridisch kader van het Bouwbesluit en de Vereniging van Eigenaren (VvE). Ook speelt het energielabel een rol in de keuze van bewoners en ontwerpers.
Bouwbesluit
Het Bouwbesluit stelt eisen aan de energieprestatie van woningen. De woningen in 't Zand zijn ontworpen conform de meest recente versie van het Bouwbesluit, met name inzake isolatie, ventilatie en energieopwekking. Deze regels zijn van essentieel belang om ervoor te zorgen dat de woningen energiezuinig zijn en conform de wettelijke eisen.
Vereniging van Eigenaren (VvE)
De VvE regelt de verdeling van kosten en lasten tussen de woningeigenaren. In 't Zand is een VvE opgesteld die ervoor zorgt dat de duurzame investeringen, zoals zonnepanelen en warmtepompen, correct worden verwerkt in de lastenboek. Hierbij is het belangrijk dat de verdeling eerlijk en transparant is, zodat alle bewoners zich op dezelfde voet bevinden.
Energieprestatie en energielabels
Alle woningen in 't Zand zijn uitgerust met een energielabel van A of hoger. Dit betekent dat ze goed zijn qua energieprestatie en dat de eigenaar of huurder kan genieten van lage energiekosten. De energieprestatie wordt bepaald op basis van het energieverbruik, de isolatie, het type verwarmingsinstallatie en het aanwezige energieopwekkingssysteem.
Stedenbouwkundig en architectonisch kader
't Zand is niet alleen duurzaam qua energie, maar ook qua stedenbouwkundige en architectonische kwaliteit. De wijk is ontworpen als een harmonische uitbreiding van de bestaande dorpsstructuur, met een aandacht voor groen, open ruimte en toegankelijkheid.
Stedenbouwkundig ontwerp
De stedenbouwkundige plannen voor 't Zand zijn ontworpen door Schippers Architecten. De wijk is gelegen op de rand van Roosendaal en is ontworpen met een harmonische samenhang met de wijken Langdonk, Kortendijk en Landgoed Visdonk. De bouwvormen zijn variërend en passen in de bestaande dorpsstructuur.
Een belangrijk kenmerk van het stedenbouwkundig ontwerp is de toegankelijkheid. De woningen zijn op wandelafstand van het centrum, scholen, supermarkten en openbaar vervoer. Hierdoor is de wijk leefbaar en geschikt voor mensen van alle leeftijden.
Architectonische kwaliteit
De woningen in 't Zand zijn moderne architecturale pareltjes met een leuke tuin. Ze zijn gerealiseerd als vrijstaande, rijtjes- of appartementenwoningen. De woningen zijn allemaal duurzaam gebouwd en hebben een zeer kwalitatief lastenboek met hoge budgetten voor afwerking. Deze kwaliteit zorgt voor een lange levensduur en hoge woningwaarde.
Duurzaam wonen en woningwaarde
Duurzaam wonen heeft ook een impact op de woningwaarde. Woningen die energiezuinig zijn en goed geïsoleerd, hebben een hogere marktwaarde dan woningen die minder duurzaam zijn. In 't Zand zijn de woningen ontworpen met dit in gedachten, wat ervoor zorgt dat ze niet alleen goed zijn voor de omgeving, maar ook een aantrekkelijke investering voor bewoners en kopers.
Energiefreedom
Een ander aspect van duurzaam wonen is de zogenaamde energiefreedom. Dit betekent dat de bewoner vrij is van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen en kan kiezen voor duurzame energie. Dit geeft bewoners een zeker gevoel van onafhankelijkheid en controle over hun eigen energievoorziening.
Vrijstelling onroerende voorheffing
Aangezien de woningen in 't Zand bijna energieneutraal zijn, genieten de bewoners van een vrijstelling van de onroerende voorheffing gedurende vijf jaar. Dit is een fiscale voordelen die bijdraagt aan de aantrekkelijkheid van de wijk.
Conclusie
't Zand is een toekomstgerichte dorpsuitbreiding die duurzaam wonen centraal stelt. Door een combinatie van duurzame energieinstallaties, hoogwaardige bouwtechnieken en een stedenbouwkundig verantwoorde ontwerp is de wijk in staat om een duurzame toekomst te bieden aan zowel de bewoners als de omgeving.
De wijk is ontworpen met een gasloze aanpak, waarbij elke woning uitgerust is met zonnepanelen, warmtepompen en warmtewisselaars. Aangezien een collectieve aanpak zoals een warmtenet niet haalbaar is, ligt de verantwoordelijkheid voor het verduurzamen van de woning bij de bewoner. Dit betekent dat elke bewoner zelf een keuze moet maken voor duurzame energieoplossingen, zoals luchtwarmtepomp, grondwarmtepomp of hybride warmtepomp.
In de beginfase was er een buurtcoöperatie, 't Ecozand, die zich richtte op een lokale, duurzame en betaalbare energievoorziening. Deze coöperatie is echter gestopt, doordat de gemeente heeft gekozen voor een andere aanpak. De woningbouwverenigingen zijn niet langer betrokken bij de coöperatie en de gemeente wil nu een publiek warmtebedrijf opzetten in samenwerking met Enpuls.
Tevens spelen de bewonersambassadeurs een belangrijke rol in het project. Zij houden contact met de wijkbewoners en helpen hen bij het nemen van duurzame keuzes. Ze organiseren bijvoorbeeld wooninspiratieavonden en geven informatie over de beschikbare energieoplossingen.
De juridische kader van het project is ook belangrijk. De woningen zijn ontworpen conform het Bouwbesluit en zijn uitgerust met een energielabel van A of hoger. De VvE zorgt voor een eerlijke verdeling van de kosten en lasten, en de woningen genieten van een vrijstelling van de onroerende voorheffing gedurende vijf jaar.
In samenvatting is 't Zand een toekomstgerichte wijk die niet alleen duurzaam is qua energie, maar ook qua bouwtechniek, stedenbouwkundige kwaliteit en bewonersparticipatie. Het project laat zien dat duurzaam wonen mogelijk is en dat het een positieve impact heeft op zowel de woningwaarde als de leefbaarheid van de wijk.