De woningmarkt in Nederland staat voor een belangrijke transformatie. In de afgelopen jaren zijn verschillende initiatieven gestart om te zorgen voor een duurzamere, toekomstbestendige wonen en leefomgeving. Eén van de meest opmerkelijke ontwikkelingen is het opkomende landelijke kenniscentrum voor verduurzaming van Verenigingen van Eigenaars (VvE’s), een initiatief van Milieu Centraal. Tevens ontwikkelen verschillende organisaties en collectieven modellen voor alternatief en gemeenschappelijk wonen, zoals buurgemeenschappen en coöperatieve woningvormen, waarin zowel duurzaamheid als sociale cohesie centraal staan.
In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste trends, initiatieven en instellingen die bijdragen aan de ontwikkeling van anders, actief en duurzaam wonen. Hierbij komen zowel technische, juridische als sociale aspecten aan bod, op basis van recente voorbeelden uit de praktijk.
De rol van Milieu Centraal en het nieuwe kenniscentrum voor verduurzaming van VvE’s
Een van de meest recente ontwikkelingen op het gebied van duurzaam wonen is de oprichting van een landelijk kenniscentrum voor verduurzaming van VvE’s, waarin Milieu Centraal een centrale rol speelt. In Nederland zijn ongeveer 1,4 miljoen woningen onderdeel van een VvE. De verduurzaming van deze woningen is essentieel voor het behalen van de nationale klimaatdoelen. Momenteel is slechts een fractie van deze VvE’s actief bezig met het verduurzamen van hun gebouwen.
Milieu Centraal, het kenniscentrum voor duurzaam leven, biedt sinds december 2022 een bredere ondersteuning voor VvE’s. Het kenniscentrum is onderdeel van de VvE-Versnellingsagenda, waarin de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening een reeks maatregelen aankondigde om de verduurzaming van VvE’s te versnellen. Dit omvat het opzetten van een landelijk loket voor VvE’s, waar zij meer informatie en ondersteuning kunnen krijgen tijdens het verduurzamingsproces.
Vanaf het moment van lanceren kon het kenniscentrum al contact opnemen met gemeenten en professionals via de website vve.milieucentraal.nl. Hierbij biedt het een helpdesk, trainingen en een kennisbank die in de komende jaren uitgebreid wordt. Dit is van groot belang, aangezien verduurzaming vaak complexe en juridische aspecten met zich meebrengt, met name wanneer het gaat om de buitenkant van de woning, zoals daken en muren, die in eigenaar zijn van de VvE en niet van individuele bewoners.
Praktijkgerichte ondersteuning
Het kenniscentrum biedt niet alleen theoretische kennis, maar ook praktische ondersteuning. De communicatie met VvE’s richt zich op het opzetten van een verduurzamingsplan, het vinden van financiering en het begrijpen van de juridische en fiscale aspecten. Hierbij wordt het gebruik van zonnepanelen, vloerisolatie en andere duurzame maatregelen centraal gesteld. Ook worden VvE’s ondersteund bij het opzetten van collectieve acties, zoals het veranderen van verwarmingsystemen of het uitvoeren van grootschalige isolatieprojecten.
Stefan Lems, programmamanager bij Milieu Centraal, benadrukt dat het kenniscentrum een praktische gids moet zijn voor elke stap in het verduurzamingsproces. Het doel is om verduurzaming niet alleen een optie, maar een haalbare stap voor iedere VvE te maken. In de komende jaren is bovendien sprake van netwerkevenementen en een uitgebreide trainingsoverheid.
Gemeenschappelijk wonen en het bouwen van sociale cohesie
Naast de verduurzaming van VvE’s is er een sterke trend richting gemeenschappelijk wonen. Deze woningvormen worden vaak gekoppeld aan duurzaamheid, maar ook aan het creëren van sociale cohesie en een sterke gemeenschap. In het kader van gemeenschappelijk wonen zijn verschillende modellen ontwikkeld, waarbij mensen actief betrokken zijn bij het ontwerp, het beheer en het bewonen van hun leefomgeving.
Initiatieven zoals Kilimanjarowonen en LaCoTA
Een voorbeeld hiervan is Kilimanjarowonen, een initiatief dat mensen ondersteunt bij het opzetten van woongebouwen die passen bij hun persoonlijke manier van wonen. Deze woningvormen zijn vaak gericht op levensloopbestendigheid, wat betekent dat mensen op lange termijn blijven wonen in een omgeving die aan hun wisselende behoeften tegemoetkomt. Kilimanjarowonen richt zich zowel op nieuwe woongebouwen als op verbeteringen in bestaande buurten.
Een ander initiatief dat een rol speelt in de ontwikkeling van alternatief wonen is LaCoTA (Landelijke Coöperatie Trefpunt Anders, Actief en Duurzaam Wonen). Deze coöperatie ondersteunt mensen die zelf een prettige, veilige en zorgzame leefomgeving willen realiseren. LaCoTA is ook betrokken bij het begeleiden van initiatieven en het zoeken naar locaties. Ze helpen bij het hele proces van start ontwerp tot oplevering van het gebouw.
Een specifiek project dat LaCoTA ondersteunt, is het concept van de Buurgemeenschap. Dit betreft een woningvorm waarin mensen een gemeenschap vormen zonder te verhuizen. De term “Buurgemeenschap” staat voor projecten met Gemeenschappelijk Wonen die naast een interne woondoelstelling ook een extern gerichte doelstelling hebben. De woningen of appartementen kunnen verspreid in de wijk staan binnen een bepaalde straal. Dit maakt het mogelijk om sociale cohesie te bevorderen binnen bestaande strukturen.
Coöperatieve en alternatieve woningvormen
In de praktijk blijkt dat het realiseren van alternatieve woningvormen, zoals het meervoudig bewonen van boerderijen of het creëren van collectieve leefomgevingen, vaak juridische obstakels oplevert. Zo blijkt dat gemeenten bijna nooit toestemming geven voor het realiseren van meer dan twee zelfstandige appartementen in een boerderij. Het concept van een "woonvereniging", waarbij er geen kadastrale splitsing is, is in de praktijk eenvoudiger om te realiseren. Ook het bijplaatsen van een tijdelijke mantelzorgwoning geeft minder problemen.
Initiatieven zoals Strobouw Nederland beoogt het creëren van een solide basis voor het bouwen van alternatieve woningvormen. Deze organisatie biedt een platform voor bouwers, ontwerpers, onderzoekers en promotorsteun. Het doel is om een gemeenschappelijke basis te creëren voor alternatieve woningvormen, waarin duurzaamheid en sociale cohesie centraal staan.
Praktijkvoorbeelden en pioniersprojecten
De praktijk van alternatief en duurzaam wonen is duidelijk te zien in projecten zoals Proeftuin Erasmusveld. Dit project, gelegen in Den Haag, is een voorbeeld van hoe duurzaam wonen in de praktijk tot stand komt. Het is een wijk van pioniers, waarbij bewoners vanaf het begin actief betrokken zijn bij de plannen.
In 2009 werd een charrette (ontwerpatelier) georganiseerd met bewoners, ontwikkelaars, het hoogheemraadschap en afval- en energiebedrijven. Een belangrijke mijlpaal werd bereikt in 2016, toen de gemeente Den Haag met BPD en andere partijen een Manifest Duurzaam Erasmusveld sloot. In dit manifest werden de ambities voor het wijkontwikkelingsproject vastgelegd. De ambities gingen verder dan energie, water en afval; sociale duurzaamheid stond eveneens centraal.
Het resultaat is een duurzaam woongebied met ongeveer 370 nieuwe woningen, inclusief koopwoningen, sociale huurwoningen en huurwoningen voor BPD Woningfonds. Deze woningen zijn verdeeld over het woongebouw Leyhof en De Velden. Het thema van duurzaamheid is aanwezig in alle details van het ontwerp, van energieopwekking tot materiaalgebruik.
Actieve bewonersbijdrage
Een van de meest opmerkelijke aspecten van Proeftuin Erasmusveld is de actieve rol van de bewoners. Vanaf het begin zijn zij betrokken bij het ontwerp en de realisatie van de woningen. Deze participatie heeft geleid tot een sterke betrokkenheid van de bewoners en een gevoel van verbondenheid met de wijk. Dit is een sleutelaspect van duurzaam wonen: het creëren van een leefomgeving waarin mensen zich thuis voelen en waarin sociale cohesie centraal staat.
De ervaring in Erasmusveld toont aan dat het betrekken van bewoners vanaf het begin van een wijkontwikkelingsproject niet alleen leidt tot een betere leefomgeving, maar ook tot een groter gevoel van eigen verantwoordelijkheid en betrokkenheid. Dit is een essentieel aspect van duurzaam wonen en kan worden geëxploiteerd in andere projecten en wijkontwikkelingen.
De rol van juridische en fiscale ondersteuning
Het ontwikkelen van alternatief en duurzaam wonen vereist niet alleen creatieve en technische inzichten, maar ook juridische en fiscale ondersteuning. Veel initiatieven op het gebied van gemeenschappelijk wonen lopen tegen juridische obstakels aan, zoals de beperkte mogelijkheid om kadastrale splitsingen door te voeren of het veranderen van de verdeling van eigendommen binnen een woonobject.
Bijvoorbeeld, in het geval van meervoudig bewonen van boerderijen is het vaak niet eenvoudig om meer dan twee zelfstandige appartementen te realiseren. Hierdoor zijn initiatieven op het gebied van woonverenigingen en tijdelijke mantelzorgwoningen vaak beter haalbaar. Deze juridische beperkingen duiden op de noodzaak van een juridische ondersteuning, zowel voor initiatiefnemers als voor professionele partijen.
Daarnaast is fiscale ondersteuning vaak essentieel voor het realiseren van alternatieve woningvormen. Deze kan aankomen in de vorm van subsidies, leningen of andere vormen van financiering die specifiek gericht zijn op duurzaam wonen. Het opstellen van een verduurzamingsplan voor een VvE of het realiseren van een alternatief woningproject vereist vaak aanzienlijke investeringen, die vaak niet door individuele bewoners of initiatiefnemers alleen te realiseren zijn.
Ondersteuning van initiatieven
Initiatieven zoals Kilimanjarowonen en LaCoTA bieden ondersteuning bij het opzetten van dergelijke projecten. Deze ondersteuning kan gaan van het zoeken naar locaties tot het opstellen van juridische en fiscale plannen. Ze helpen initiatiefnemers bij het begrijpen van de regelgeving en de mogelijkheden voor financiering. Hierdoor wordt het realiseren van alternatief wonen toegankelijker en haalbaarder.
De toekomst van anders, actief en duurzaam wonen
De ontwikkeling van het kenniscentrum voor verduurzaming van VvE’s en het groeien van alternatieve woningvormen duiden op een verandering in de manier waarop wonen wordt bekeken. Het is niet alleen een kwestie van wonen in een duurzame woning, maar ook van wonen in een gemeenschap die sociale cohesie en betrokkenheid bevordert.
In de komende jaren zal het kenniscentrum van Milieu Centraal een essentiële rol spelen bij het versnellen van de verduurzaming van VvE’s. Hierbij is het belangrijk om te denken aan het opzetten van een netwerk van professionals, gemeenten en initiatiefnemers die samen werken om duurzame wijkontwikkelingen te realiseren. Tevens is het van groot belang om juridische en fiscale kansen te benutten om alternatieve woningvormen te ondersteunen en te stimuleren.
De rol van professionals
De rol van professionals, zoals ingenieurs, architecten, juristen en interieurarchitecten, is essentieel bij het ontwikkelen van duurzame en alternatieve woningvormen. Zij zorgen voor het technische ontwerp, het juridisch kader en de esthetische uitstraling van een wijk of woongebouw. Bovendien brengen zij expertise mee in de verduurzaming van bestaande woningen en in de ontwikkeling van innovatieve woningvormen.
Het is dus van belang dat professionals betrokken raken bij initiatieven voor anders, actief en duurzaam wonen. Zij kunnen niet alleen het ontwerp en beheer van dergelijke projecten ondersteunen, maar ook de kwaliteit van de leefomgeving verhogen.
Conclusie
Het ontwikkelen van anders, actief en duurzaam wonen is een essentieel onderdeel van de toekomstbestendige wijkontwikkeling in Nederland. Het betreft niet alleen het realiseren van duurzame woningen, maar ook het creëren van gemeenschappen die sociale cohesie en betrokkenheid bevorderen. De oprichting van het kenniscentrum voor verduurzaming van VvE’s is een belangrijke stap in deze richting. Hierbij speelt Milieu Centraal een centrale rol, door praktische ondersteuning en kennis te bieden aan VvE’s en andere betrokken partijen.
Naast het verduurzamen van bestaande woningen is het ook belangrijk om alternatieve woningvormen te ontwikkelen en te ondersteunen. Initiatieven zoals Kilimanjarowonen en LaCoTA spelen een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Ze ondersteunen initiatiefnemers bij het realiseren van duurzame en alternatieve leefomgevingen, waarin zowel de individuele wensen van de bewoners als de collectieve doelstellingen van de gemeenschap centraal staan.
In de komende jaren is het van groot belang om deze trends verder te ontwikkelen. Hierbij is het essentieel dat professionals, initiatiefnemers en overheden samenwerken om duurzame wijkontwikkelingen te realiseren. Het creëren van een leefomgeving die zowel duurzaam is als sociaal verantwoord is een kritisch onderdeel van de toekomst van wonen in Nederland.