De interventie VVE Thuis, bedoeld om de geletterdheid en taalontwikkeling van jonge kinderen te bevorderen, heeft in de afgelopen jaren verschillende evaluaties en onderzoeken ondergaan. Deze interventie richt zich op de rol van ouders als actieve partners in de vroege leren en ontwikkeling van hun kind. Door middel van georganiseerde ouderbijeenkomsten, activiteiten en educatief materiaal wordt geprobeerd de kwaliteit van de ouder-kindinteracties te verhogen, met name bij gezinnen waarin de geletterdheid van ouders beperkt is. In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de resultaten van de effectonderzoeken en praktijkstudies, inclusief de bevindingen over de implementatiekwaliteit, de uitvoering en de effecten op kinderen en ouders. Daarnaast worden knelpunten en verbeterpunten besproken, op basis van de beschikbare bronnen.
Inleiding
VVE Thuis is ontworpen als een ondersteunend programma voor jonge kinderen, waarbij ouders worden begeleid om hun kinderen taal- en leesactiviteiten aan te bieden in de thuissituatie. Het programma richt zich met name op kinderen van laaggeletterde ouders, die vaak minder vaak lees- of taalactiviteiten met hun kinden ondernemen. Het programma is ontwikkeld in samenwerking met onderwijsinstellingen en is onderzocht in verschillende studies, zowel qua implementatie als qua effect op de taal- en geletterdheidsscores van kinderen. De beschikbare gegevens tonen een mix van positieve resultaten en uitdagingen, afhankelijk van de uitvoering en de context waarin het programma wordt geïmplementeerd.
Onderzoek naar de effecten van VVE Thuis
Twee hoofdeffectstudies zijn uitgevoerd: één gericht op peuters en één gericht op kleuters. Beide studies zijn quasi-experimenteel van aard en hebben zich gericht op de taalontwikkeling, de geletterdheid en de kwaliteit van de ouder-kindinteracties. In de peuterversie van het programma is een licht positief effect gemeten op de woordenschat van kinderen, vooral bij de receptieve en algemene woordenschat. Deze resultaten zijn echter beperkt gezien de ambities van het programma.
In de kleuterversie zijn minder duidelijke effecten gemeten. Hoewel de activiteiten in het programma zijn ontworpen om de geletterdheid te stimuleren, is er in deze groep geen aantoonbaar effect op de geletterdheidsscores. Bovendien bleek de uitvoering van het programma in de kleuterversie problematisch, met een lage implementatiekwaliteit die mogelijk heeft bijgedragen aan het ontbreken van duidelijke effecten.
Een belangrijke factor die in beide studies werd genoemd, was de mate waarin ouders het programma daadwerkelijk volledig uitvoerden. De meeste ouders voerden slechts ongeveer 60% van de activiteiten uit, en de deelname aan de ouderbijeenkomsten was niet consistente. Aan het einde van het programmajaar was er zelfs een duidelijke afname in de uitvoering, het aantal ingeleverde dagboeken en de betrokkenheid van ouders. Deze bevindingen wijzen op een koppeling tussen de implementatiekwaliteit en het effect van het programma.
Implementatiekwaliteit en uitvoering
De implementatiekwaliteit van VVE Thuis is in beide studies van groot belang gebleken. De verwachting was dat de kwaliteit van het programma sterker zou zijn naarmate de context van de uitvoering gunstiger was, bijvoorbeeld door sterke ondersteuning van de school of kinderopvanginstelling. De praktijk bleek echter anders. De implementatiekwaliteit was niet volledig afgestemd op de doelgroep, en het programma werd niet altijd volgens de voorgeschreven richtlijnen uitgevoerd.
Een van de belangrijkste knelpunten was het gebrek aan interactie tussen ouders tijdens de ouderbijeenkomsten. Dit kon worden toegeschreven aan taalproblemen, beperkte procesvaardigheden van de begeleiders en de diversiteit in achtergronden van de ouders. Daarnaast was er een gebrek aan terugkoppeling van de begeleiders op de ervaringen van ouders in de thuissituatie. Terugkijken op het verloop van de activiteiten zou een belangrijk didactisch moment moeten zijn, maar dit werd vaak verwaarloosd.
De implementatiekwaliteit was ook beïnvloed door de samenstelling van de oudersgroepen. In groepen met een hoger aantal hoger opgeleide ouders, die niet de doelgroep van VVE Thuis zijn, was de uitvoering van het programma minder succesvol. Dit wijst op de noodzaak van een betere differentiatie in de implementatie, afhankelijk van de achtergronden en behoeften van de ouders.
Succesfactoren en knelpunten
Tijdens de praktijkstudies zijn verschillende succesfactoren genoemd. Een van de belangrijkste was de koppeling van de VVE-thema’s aan de dagelijkse situaties die ouders en kinderen tegemoetkomen. Activiteiten zoals wandelen of het voorlezen van een themaboekje werden als aantrekkelijk ervaren. Ook de concrete materialen en de diversiteit van activiteiten werden als een sterk punt ervaren. De combinatie van het "wat" (de activiteiten) en het "hoe" (de kwaliteit van de interactie) werd beschouwd als een belangrijke factor voor het succes van het programma.
Daarnaast werden instructiestappen voor ouders, met afbeeldingen, als nuttig ervaren, al was er wel een kritiek op het gebruik van te veel tekst. Deze instructies kunnen een hoge drempel vormen voor ouders met beperkte leesvaardigheid, die de tekst niet gemakkelijk kunnen verwerken.
De knelpunten die tijdens de studies werden geïdentificeerd, zijn echter even belangrijk. Het gebrek aan interactie tijdens de ouderbijeenkomsten en het onvoldoende gebruik van terugkoppeling zijn bijvoorbeeld geïdentificeerd als groeipunten. Ook de implementatieproblemen, zoals technische kwesties bij de introductie van ICT-gerichte componenten, zorgden voor vertragingen en beperkingen in het programma. Deze kwesties zijn in latere versies van het programma, zoals de vernieuwde versie van Jeffy’s avonturen, geprobeerd op te lossen.
De rol van ICT in het programma
In het kader van het uitbreiden en verbeteren van VVE Thuis, is een ontwikkelonderzoek uitgevoerd met als centraal thema de intensivering van het programma via ICT. Hierbij is een design-based onderzoek uitgevoerd, waarin prototypes zijn ontwikkeld en uitgebreid getest. Het doel van dit onderzoek was om inzicht te krijgen in de mate waarin ICT-gerichte componenten de kwaliteit van de ouder-kindinteracties kunnen verbeteren, met name bij laaggeletterde ouders.
Een voorbeeld van deze ICT-component is "Jeffy’s avonturen", een app die aanvullend is op het VVE Thuis programma. In eerste instantie werd verwacht dat deze app extra effect zou hebben op de woordenschat van kinderen, maar technische en implementatieproblemen zorgden ervoor dat dit verwachte effect niet werd bereikt. Daarop is de app geherontwikkeld, waarbij sterke elementen zijn behouden en zwakke elementen zijn aangepast of verwijderd. In de vernieuwde versie van het programma wordt de app opnieuw ingevoerd.
De implementatie van ICT-componenten blijkt echter complex te zijn, vooral bij ouders die minder vertrouwd zijn met digitale tools. Het is daarom belangrijk om educatieve begeleiding te bieden, zodat ouders de technologie niet als een extra barrière ervaren, maar als een ondersteunend instrument.
Conclusie
VVE Thuis is een onderbouwd programma dat zich richt op de vroege taal- en geletterdheidssituatie van jonge kinderen, met name van kinderen van laaggeletterde ouders. De beschikbare effectstudies tonen aan dat het programma een beperkt positief effect kan hebben op de woordenschat van peuters, maar minder duidelijke effecten bij kleuters. De uitvoering van het programma was echter niet altijd volgens de voorgeschreven richtlijnen, wat heeft geleid tot beperkte effecten. De implementatiekwaliteit, de interactie tussen ouders en begeleiders, en de kwaliteit van de ouderbijeenkomsten zijn daarbij centrale factoren.
De onderzoeksvindingen wijzen op de noodzaak van een betere koppeling tussen het programma en de specifieke behoeften van de oudersgroep. Dit betekent een aangepaste implementatie, waarbij rekening wordt gehouden met de achtergronden van de ouders, hun taalvaardigheid en hun motivatie. Daarnaast is het belangrijk om de interacties tijdens de ouderbijeenkomsten te versterken en het gebruik van terugkoppeling te vergroten.
In de huidige versie van VVE Thuis zijn verbeteringen doorgevoerd, zoals de vernieuwde versie van Jeffy’s avonturen en de uitbreiding van het programma naar gezinnen in groep 1 en 2. Deze ontwikkelingen geven hoop op verbeterde resultaten in de toekomst, mits de implementatiekwaliteit wordt versterkt en de ouders voldoende ondersteuning krijgen bij het uitvoeren van de activiteiten.