De verduurzaming van woonwijken is momenteel een van de meest urgente uitdagingen op het gebied van de bouw- en woningbouwsector. Zowel vanuit het klimaatbeleid als vanuit de behoeften van woningbouwcorporaties, gemeenten en bewoners is duidelijk dat het noodzakelijk is om de energieprestatie van woningen te verbeteren. In dit artikel worden de huidige uitdagingen, de rol van bewoners en VvE’s, en mogelijke oplossingen besproken, met aandacht voor de praktijkuitdagingen, de noodzaak van samenwerking en de aandacht voor een collectieve aanpak. De nadruk ligt op het feit dat bewoners een actieve rol kunnen en moeten spelen in de verduurzaming van hun wijk.
Inleiding
De verduurzaming van woningen en wijkgezondheid is niet louter een technische of juridische kwestie. Het is een complexe opgave die betreft alle stakeholders in de gebouwde omgeving: woningeigenaren, huurders, gemeenten, aannemers, financiers en beleidsmakers. De huidige situatie is gekenmerkt door een gebrek aan financiële middelen bij bewoners, ingewikkelde technische keuzes, en langdurige uitvoeringstermijnen. Daarnaast bestaat er weinig duidelijkheid over de verantwoordelijkheden en de juridische kaders, waardoor veel bewoners en VvE’s aarzelen om actie te ondernemen.
In de wijk Diezerpoort in Zwolle is een initiatief genomen door een bewonerscoöperatie om 21 appartementencomplexen te verduurzamen. Deze wijk bestaat uit woningen die begin jaren zestig zijn gebouwd en daardoor slecht energieprestaties hebben. De eigenaren zijn georganiseerd in VvE’s en hebben te maken met achterstallig onderhoud en hoge energierekeningen. De bewonerscoöperatie probeert hierin een oplossing te vinden die zowel de kwaliteit van de woningen als de financiële belasting voor de bewoners verbetert.
De huidige uitdagingen in de verduurzaming
1. Beperkte financiële middelen van bewoners en VvE’s
Een van de kernproblemen bij de verduurzaming van woonwijken is dat de bewoners en VvE’s vaak niet over voldoende financiële middelen beschikken om investeringen te doen in de verbetering van de energieprestatie van hun woningen. In de casus van Diezerpoort is dit duidelijk: de VvE’s en bewoners hebben niet het vermogen om zelfstandig investeringen te doen. Daarnaast staan verhuurders soms op afstand of willen ze juist investeren tot een goed energielabel, omdat dit hen een hogere huur oplevert. Dit creëert ongelijkheid in de benadering van verduurzaming.
2. Ingezakte bouwcultuur
De huidige bouwcultuur in Nederland maakt het verduurzamen van bestaande woningen complexer dan noodzakelijk. De planning van aannemers en installatiebedrijven is vaak vol voor lange perioden, wat het starten van een renovatieproject lastig maakt. Bovendien ontbreekt er vaak een kwaliteitsgarantie voor de uitvoering van de werkzaamheden. Hierdoor is de motivatie van woningeigenaren om verduurzamingsprojecten te starten vaak gering.
3. Fragmentatie van verduurzamingsdoelen
De verduurzamingsdoelen zijn zeer fragmentarisch en verschillen per stakeholder. Denk aan aardgasvrij wonen, energieneutrale woningen, circulaire materialen en het verlagen van CO₂-uitstoot. Deze doelen zijn vaak nieuw en onbekend voor de meeste bewoners, wat leidt tot verwarring en onwetendheid over de keuzes die beschikbaar zijn.
De rol van VvE’s in de verduurzaming
1. Eigenaarschap over buitenruimte
In de casus van Diezerpoort is duidelijk dat de VvE’s eigenaar zijn van de buitenruimte. Dit betekent dat zij niet alleen verantwoordelijk zijn voor de onderhoudsbeheer van de woningen, maar ook de mogelijkheid hebben om extra inkomsten te genereren via investeringen in de buitenruimte. Door vastgoed toe te voegen en zelf opdrachtgever te zijn, kunnen de VvE’s inkomsten genereren die ze kunnen gebruiken om de kwaliteit van de bestaande bouw en de buitenruimte te verbeteren.
2. Samenwerking met gemeente en marktpartijen
De aanpak die in Diezerpoort is genomen vraagt om een andere vorm van samenwerking tussen bewoners, gemeente en marktpartijen. In dit geval is er sprake van een samenwerking tussen de bewonerscoöperatie, de gemeente Zwolle en adviseurs als Toekomst Sterk. Deze samenwerking helpt om de business case rond te krijgen, maar het vereist ook financiële middelen om te kunnen starten. Daarom is het belangrijk om financiers aan tafel te krijgen en innovatieve financieringsmodellen te ontwikkelen.
3. Bewoners als opdrachtgevers
Een belangrijk inzicht uit de casus is dat bewoners in positie moeten worden gebracht om zelf opdrachtgever te zijn voor de verbetering van hun wijk. Dit betekent dat zij niet alleen passief meebesloten, maar actief betrokken worden bij de planning, uitvoering en beheer van verduurzamingsprojecten. Hierbij is het essentieel dat de bewoners de benodigde vaardigheden hebben of kunnen ontwikkelen.
Een collectieve aanpak voor verduurzaming
1. Integrale en collectieve aanpak
Een integrale aanpak is essentieel om verduurzaming effectief te maken. Dit betekent dat er een brug moet worden geslagen tussen techniek en mens. Een collectieve aanpak helpt bij het creëren van draagvlak in de wijk en maakt het mogelijk om nieuwe financiële producten te ontwikkelen voor particuliere woningeigenaren. Bovendien leidt het tot een soepeler vergunningsproces, een interessantere uitvraag voor aannemers, en het creëren van nieuwe verbindingen in de wijk.
2. Snelheid en efficiëntie in uitvoering
Een van de voornaamste wensen van woningeigenaren is om de verduurzaming in één week per woning te realiseren. Dit is een realistisch doel als het collectief wordt aangepakt. Door de planning van aannemers en installatiebedrijven te bundelen, kan de uitvoering sneller en efficiënter worden gedaan. Dit helpt om de wachttijden te verminderen en de energie voor het starten van het project te behouden.
3. Betere kwaliteit en kwaliteitsgaranties
Een collectieve aanpak biedt ook de mogelijkheid om kwaliteitsgaranties te bieden voor de uitvoering van de verduurzamingsprojecten. Dit is een belangrijk vertrouwensaspect voor woningeigenaren die aarzelen om investeringen te doen. Door samen te werken met betrouwbare aannemers en installateurs kan de kwaliteit van de uitvoering worden gegarandeerd.
Samenwerking en transitiedenkers
1. Samenwerking met Klimaatverbond Nederland en BouwhulpGroep
In de context van verduurzaming is de samenwerking tussen Klimaatverbond Nederland en BouwhulpGroep van groot belang. Beide organisaties zijn sinds de jaren tachtig en zeventig betrokken bij de bouwsector en hebben ervaring opgedaan met het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Door hun samenwerking is het mogelijk om een gezamenlijk doel te formuleren: het verduurzamen van de gebouwde omgeving met een visie waarin iedere bewoner een rol speelt.
2. Het belang van transitiedenkers
De casus van Diezerpoort is besproken op het Springtij Forum 2023, waarin ook transitiedenkers betrokken waren. Deze denkers hebben bevestigd dat de aanpak van de bewonerscoöperatie op de goede weg is, maar ook dat er nog veel werk moet worden gedaan om de noodzakelijke versnelling te realiseren. Het is belangrijk dat stakeholders bereid zijn om kwetsbaar te zijn en hun mislukkingen en dromen te delen. Dit maakt het mogelijk om een collectieve visie te ontwikkelen die op veilige manieren is opgebouwd.
Het rol van financiers en innovatie
1. Innovatieve financieringsmodellen
Om de verduurzaming in gang te zetten, is het noodzakelijk om innovatieve financieringsmodellen te ontwikkelen. Deze modellen moeten zowel particuliere woningeigenaren als woningcorporaties in staat stellen om investeringen te doen in de verbetering van hun woningen. Voorbeelden hiervan kunnen leningen met lage rente, subsidieprogramma’s of crowdfundingmodellen zijn.
2. Het belang van banken en andere financiële instellingen
Banken en andere financiële instellingen spelen een cruciale rol in het ontwikkelen van financiële producten voor verduurzaming. Het is belangrijk dat deze instellingen bereid zijn om risico’s te nemen en innovatieve producten te ontwikkelen die aansluiten bij de behoeften van woningeigenaren en VvE’s. Springtij en andere initiatieven helpen om deze samenwerking mogelijk te maken.
Conclusie
De verduurzaming van woonwijken is een complexe en urgente taak die betreft alle stakeholders in de gebouwde omgeving. De casus van Diezerpoort in Zwolle laat zien dat een bewonersgeoriënteerde aanpak kan werken, maar dat het ook uitdagingen met zich meebrengt. De rol van VvE’s is essentieel, omdat zij eigenaarschap hebben over de buitenruimte en daardoor de mogelijkheid hebben om investeringen te doen in de verbetering van de kwaliteit van hun woningen. Een collectieve en integrale aanpak is cruciaal om de noodzakelijke versnelling te bereiken. Dit vraagt om samenwerking tussen bewoners, gemeente, marktpartijen en financiers. Het is belangrijk dat stakeholders bereid zijn om kwetsbaar te zijn, en dat er innovatieve financieringsmodellen worden ontwikkeld die toegankelijk zijn voor alle bewoners.