Inleiding
Startblokken is een landelijk erkend VVE-programma dat gericht is op de vroege ontwikkeling van kinderen van 0 tot 8 jaar. Het programma is ontwikkeld om de leer- en ontwikkelingsprocessen van jonge kinderen op een doelgerichte en betekenisvolle manier te stimuleren. Door middel van spelactiviteiten en thematische inzet wordt aansluiting gemaakt bij de interesse, nieuwsgierigheid en betrokkenheid van kinderen. Startblokken is ontwikkeld door het landelijk centrum voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs, De Activiteit, en is door het Nederlands Jeugd Instituut erkend als een integraal VVE-programma.
Het programma is gericht op kinderen in de kinderopvang, de onderbouw van de basisschool, en in de voor- en vroegschoolse periode. Het doel is om onderwijs- en ontwikkelachterstanden te voorkomen en te verminderen bij kinderen die een risico lopen op achterstand, zoals kinderen van praktisch opgeleide ouders, kinderen van niet Nederlandse afkomst, en kinderen met een taalachterstand.
In deze uitleg wordt het concept van Startblokken nader toegelicht, inclusief de werkwijze, de doelgroep, de onderliggende pedagogische principes, en de praktische toepassing in de huidige kinderopvang- en onderwijscontext. Daarbij wordt ook ingegaan op de rol van de pedagogisch professional en de manier waarop activiteiten worden ontwikkeld en uitgevoerd.
Wat is Startblokken?
Startblokken is een spelgeoriënteerd totaalprogramma voor jonge kinderen, ontworpen om hun ontwikkeling op een breed en doelgerichte manier te stimuleren. Het programma is ontwikkeld op basis van het idee dat kinderen zich het beste ontwikkelen wanneer ze actief betrokken zijn bij activiteiten die aansluiten bij hun eigen interesse, enthousiasme en betrokkenheid. Daarbij speelt het spel een centrale rol als uitgangspunt voor de ontwikkeling van activiteiten en thema’s.
Het programma is geïnspireerd op het concept van Basisontwikkeling, een vroegschoolse methode die al sinds 1990 wordt toegepast in de onderbouw van de basisschool. In 2001 werd Startblokken daar aan toegevoegd als programma voor peuters op voorscholen, en in 2007 werd het uitgebreid voor medewerkers in de kinderopvang. Sindsdien is het programma ook beschikbaar voor kinderen tot twee jaar.
Startblokken richt zich op de vroege jeugd en is ontworpen om kinderen in de kinderopvang, peuterspeelgroepen, bso’s en kinderdagverblijven te ondersteunen in hun sociale, cognitieve, taal- en emotionele ontwikkeling. De methode is niet gebaseerd op een vooraf uitgeschreven leerplan, maar op een werkwijze die medewerkers leren om activiteiten te ontwerpen die aansluiten bij de gevoelens, handelingen en betrokkenheid van de kinderen.
De 3B’s van Startblokken
Een kernaspect van Startblokken is het gebruik van de zogenoemde 3B’s: betekenisvolle activiteiten, bemiddelende rol van de volwassenen, en brede ontwikkeling. Deze drie principes vormen de basis voor het ontwerpen en uitvoeren van activiteiten en thema’s in het Startblokken-programma.
Betekenisvolle activiteiten
De eerste B, betekenisvolle activiteiten, betekent dat de activiteiten die worden ontworpen en uitgevoerd aansluiten bij de eigen interesse, betrokkenheid en enthousiasme van de kinderen. In plaats van dat kinderen passief meegesleept worden in een vastgelegd leerplan, zijn ze actief betrokken in activiteiten die hen intrigeren en waarin ze zich kunnen uiten.
Pedagogisch professionals observeren de kinderen nauwkeurig om te zien wat hen interesseert. Op basis van deze observaties wordt een thema of activiteit ontworpen die gericht is op het verder ontwikkelen van de betrokkenheid en het leren van het kind. Deze activiteiten zijn meestal thematisch en worden uitgevoerd in groepsverband, waarbij de interactie tussen kinderen en tussen kinderen en volwassenen centraal staat.
Bemiddelende rol van de volwassenen
De tweede B, bemiddelende rol van de volwassenen, betekent dat de pedagogisch professional niet alleen begeleidt, maar ook bemiddelt bij het leren en ontwikkelen van het kind. De professional helpt bij het vertalen van de handelingen en woorden van het kind, ondersteunt in het uitbreiden van hun betrokkenheid, en stimuleert het kind om verder te denken, te praten en te handelen.
De bemiddeling gebeurt niet door instructies of voorgeschreven opdrachten, maar door interactie, luisteren, observeren en reflecteren. De professional geeft gerichte begeleiding door bijvoorbeeld een thema verder uit te werken of activiteiten toe te voegen die het kind verder inspireren. Hierbij wordt aandacht besteed aan de betekenis van de inbreng van het kind en aan de rol van de professional als uitbreider, versterker en begeleider.
Brede ontwikkeling
De derde B, brede ontwikkeling, betekent dat Startblokken niet gericht is op één specifieke ontwikkelingsgebied, maar op een holistische en breed ontwikkeling van de kinderen. Dit omvat onder andere:
- Sociaal competent handelen: het leren omgaan met anderen, het leren van regels en het ontwikkelen van samenwerking.
- Taalontwikkeling: het leren van woorden, zinnen, communiceren en het begrijpen van taal.
- Cognitieve ontwikkeling: het leren observeren, begrijpen, analyseren en toepassen van kennis.
- Persoonlijke zelfstandigheid: het leren nemen van initiatieven, het leren zelfstandig handelen en het leren van verantwoordelijkheid.
Deze aspecten versterken elkaar en gaan hand in hand. Het doel is om de kinderen een ruim spektrum van ontwikkelingsmogelijkheden te bieden, zodat ze zich op een natuurlijke en doelgerichte manier kunnen ontwikkelen.
De rol van de pedagogisch professional
Een essentieel onderdeel van het Startblokken-programma is de rol van de pedagogisch professional. Deze professional is verantwoordelijk voor het ontwerpen, uitvoeren en evalueren van activiteiten en thema’s. De professional moet aansluiten bij de interesses, handelingen en betrokkenheid van de kinderen, en deze in activiteiten omzetten die gericht zijn op het verder ontwikkelen van de kinderen.
Aansluiten bij het kind
Het uitgangspunt van Startblokken is dat de professional goed waarneemt wat het kind doet en zegt, en wat het kind interesseert. Deze observaties vormen de basis voor het ontwikkelen van activiteiten. De professional leert aansluiten bij het kind, en bouwt activiteiten op rondom de inbreng van het kind.
Actief luisteren en ruimte geven
Een belangrijk onderdeel van het Startblokken-programma is actief luisteren en ruimte geven aan de kinderen. De professional geeft ruimte voor initiatieven van het kind, ondersteunt het kind bij het formuleren van zijn of haar ideeën, en helpt bij het vertellen van verhalen. Hierbij wordt er op gelet dat de professional niet alleen luistert, maar ook reageert op een betekenisvolle manier, zoals door vragen te stellen of het verhaal verder uit te werken.
Beurtverdeling en interactie
De professional leert ook de beurtverdeling in de interactie met het kind. Dit betekent dat de professional niet alleen begeleidt, maar ook het initiatief aan het kind geeft. Hierbij wordt er op gelet dat de interactie tussen kinderen onderling en tussen kinderen en professional essentieel is voor de ontwikkeling. De professional helpt bij het aanmaken van een ruimte waarin kinderen zich kunnen uiten, betrokken raken en leren.
Praktijktoepassing van Startblokken
Het Startblokken-programma wordt op verschillende manieren toegepast in de praktijk. De werkwijze is voornamelijk gericht op het ontwerpen en uitvoeren van thematische activiteiten, waarbij de inbreng van het kind centraal staat.
Het thema als uitgangspunt
Een typische start van een Startblokken-activiteit is het kiezen van een thema. De thema’s kunnen variëren, afhankelijk van de interesses van de kinderen, de feestdagen of andere gebeurtenissen in de omgeving. Voorbeelden van thema’s zijn 'naar bed gaan', 'verjaardag', of 'dieren in de tuin'.
Bij het kiezen van een thema wordt vaak gebruik gemaakt van een zogenoemd "woordweb". Hierbij zitten de kinderen samen met de professional aan tafel en brainstormen over wat ze al weten over het thema. Op basis van dit woordweb worden activiteiten ontworpen en materiaal verzameld, zoals een verteltafel of een thematische hoek in de klas.
De ouders en andere betrokkenen, zoals opa’s en oma’s, worden ook ingezet. Zij kunnen bijvoorbeeld een verhaal vertellen, een thema uitbreiden of activiteiten inspireren. Dit zorgt voor een breed en betrokken netwerk van betrokkenheid rondom de kinderen.
Half-open planning
Startblokken werkt met een half-open planning. Dit betekent dat het thema, de deelthema’s en de lijn in het programma door het team worden gekozen. In tegenstelling tot een vastgelegd leerplan is er geen vooraf bepaalde structuur, maar wordt er op basis van de observaties en inbreng van de kinderen een werkwijze ontwikkeld die aansluit bij de situatie in de groep.
De half-open planning geeft de professional de flexibiliteit om aansluiten bij de huidige situatie en de ontwikkeling van de kinderen. Hierbij wordt er op gelet dat het thema en de activiteiten aansluiten bij de betrokkenheid en het enthousiasme van de kinderen, en dat er op een doelgerichte manier wordt ingevoerd in activiteiten die gericht zijn op de verdere ontwikkeling van de kinderen.
Evalueren en reflecteren
Een belangrijk aspect van het Startblokken-programma is de evaluatie en reflectie. De professional reflecteert regelmatig op wat er gebeurd is, wat de kinderen hebben gedaan en wat er nog kan worden uitgewerkt. Hierbij wordt er op gelet dat de professional niet alleen de activiteit beoordeelt, maar ook de inbreng van de kinderen en de rol van de professional.
De evaluatie en reflectie vormen de basis voor het verder uitwerken van het thema en het aanpassen van activiteiten. Hierbij wordt er op gelet dat de professional aansluiting maakt bij wat de kinderen al weten en kunnen, en dat er aandacht is voor het verder uitbreiden en verdiepen van hun betrokkenheid en leren.
De doelgroep van Startblokken
Startblokken is bedoeld voor kinderen van 0 tot 8 jaar die een kindercentrum, een bso, een peuterspeelgroep of de onderbouw van de basisschool bezoeken. Het programma richt zich op kinderen die een risico lopen op onderwijs- en ontwikkelachterstand. Deze groep omvat onder andere:
- Kinderen van praktisch opgeleide ouders, die minder vaak betrokken zijn bij educatieve activiteiten.
- Kinderen van niet Nederlandse afkomst, die een taalachterstand kunnen hebben.
- Kinderen met een taalachterstand, die moeite hebben met het leren van woorden, zinnen en communiceren.
- Kinderen met een ontwikkelingssprong, die extra ondersteuning nodig hebben in hun ontwikkeling.
Startblokken is ontworpen om deze kinderen te ondersteunen in hun sociale, taal- en cognitieve ontwikkeling, zodat ze beter voorbereid worden op de basisschool en de onderwijscontext. Het doel is om onderwijsachterstanden te voorkomen en te verminderen, en om de kinderen een breed ontwikkelingsmogelijkheid te bieden.
De invloed van Startblokken op de kinderopvang
Startblokken heeft een duidelijke invloed op de werkwijze van de kinderopvang. Het programma biedt pedagogisch professionals een werkwijze die aansluit bij de eigen inbreng en betrokkenheid van de kinderen. Door middel van thematische activiteiten en interactie wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van de kinderen in een doelgerichte en betekenisvolle manier.
Beter aansluiten bij de kinderen
Een van de voornaamste voordelen van Startblokken is dat het beter aansluit bij de kinderen. In tegenstelling tot traditionele onderwijs- en opvangmethoden, waarbij kinderen vaak passief meegesleept worden in een vastgelegd leerplan, is Startblokken gericht op de inbreng en betrokkenheid van het kind. Hierdoor is er meer aandacht voor de eigen interesses, emoties en betrokkenheid van de kinderen.
Verbeterde communicatie en interactie
Startblokken stimuleert verbeterde communicatie en interactie tussen kinderen en tussen kinderen en volwassenen. De professional leert actief te luisteren, ruimte te geven en het initiatief van het kind te volgen. Hierdoor ontwikkelt het kind beter in het leren van woorden, zinnen en communiceren, en leert het ook beter hoe het kan omgaan met anderen en samenwerken.
Verbeterde sociale ontwikkeling
Startblokken leidt ook tot verbeterde sociale ontwikkeling. Door middel van groepsactiviteiten en interactie met andere kinderen leren kinderen hoe ze regels kunnen leren, hoe ze samen kunnen werken en hoe ze respectvol kunnen omgaan met anderen. Hierbij speelt de professional een essentiële rol in het begeleiden en ondersteunen van de kinderen in hun sociale ontwikkeling.
De toekomst van Startblokken
Hoewel Startblokken al sinds 2001 wordt toegepast in de kinderopvang en de basisschool, is het programma momenteel in herbeoordeling. De theoretische onderbouwing van het programma is helder, maar er is nog geen onderzoek naar de effectiviteit van het programma. Het is dus nog onduidelijk of het programma daadwerkelijk leidt tot verbeteringen in de ontwikkeling van kinderen, jongeren en opvoeders.
Toch is er op basis van de theoretische onderbouwing aannemelijk dat het programma tot resultaten kan leiden. Het programma is ontworpen om kinderen in hun eigen betrokkenheid en interesses te ondersteunen, en om hen een breed ontwikkelingsmogelijkheid te bieden. Het programma is gericht op het voorkomen en verminderen van onderwijsachterstanden, en het biedt pedagogisch professionals een werkwijze die aansluit bij de inbreng van de kinderen.
De toekomst van Startblokken hangt af van het resultaat van de herbeoordeling. Als het programma blijkt effectief te zijn, kan het verder worden uitgerold en ingezet in andere onderwijs- en opvangcontexten. Als het programma niet effectief blijkt te zijn, kan het worden aangepast of vervangen door andere methoden.
Conclusie
Startblokken is een landelijk erkend VVE-programma dat gericht is op de vroege ontwikkeling van jonge kinderen. Het programma is ontworpen om de leer- en ontwikkelingsprocessen van kinderen op een doelgerichte en betekenisvolle manier te stimuleren. De werkwijze is gebaseerd op het principe van de 3B’s: betekenisvolle activiteiten, een bemiddelende rol van de volwassenen, en brede ontwikkeling. Deze principes vormen de basis voor het ontwerpen en uitvoeren van activiteiten en thema’s die aansluiten bij de interesse, betrokkenheid en enthousiasme van de kinderen.
De rol van de pedagogisch professional is essentieel in het Startblokken-programma. De professional leert aansluiten bij de inbreng van het kind, geeft ruimte voor initiatieven en interactie, en ondersteunt de kinderen in hun ontwikkeling. Door middel van thematische activiteiten, half-open planning en evaluatie en reflectie wordt er aandacht besteed aan de sociale, taal- en cognitieve ontwikkeling van de kinderen.
Startblokken is gericht op kinderen van 0 tot 8 jaar die een risico lopen op onderwijs- en ontwikkelachterstand. Het programma biedt deze kinderen een breed ontwikkelingsmogelijkheid en ondersteunt hen in hun voorbereiding op de basisschool. De toekomst van het programma hangt af van het resultaat van de herbeoordeling, maar op basis van de theoretische onderbouwing lijkt het programma aannemelijk dat het tot resultaten kan leiden.