Inleiding
Taal is meer dan alleen een communicatiemiddel; het is een kernaspect van identiteit en cultuur. Voor de gemeente De Fryske Marren is het Fries een taal die diep verankerd is in de historie, de samenleving en de toekomstambities van de regio. In 2025 begint de uitvoering van het nieuwe Fries taalbeleid, dat loopt tot en met 2028. Dit beleid is het resultaat van een grondige evaluatie van het oude beleid en een breed proces van betrokkenheid van inwoners, partners en overheidsinstanties.
Het nieuwe taalbeleid sluit aan op de Bestjoersôfspraak Fryske taal en Kultuer (BFTK) en de taalnota ‘Fansels Frysk’ van de provincie Fryslân, met als doel de vitaliteit van de Friese taal te vergroten. De gemeente streeft naar een beleid dat zowel actief is als toonaangevend, waarbij de Friese taal zichtbaar en gebruikt wordt in de openbare ruimte, binnen de organisatie en in samenwerking met partners.
In dit artikel worden de kernaspecten van het nieuwe Fries taalbeleid voor De Fryske Marren besproken: de procesgang, juridische kaders, situatie en ambities van de gemeente, en de inhoud van het beleid zelf.
Proces van het opstellen van het nieuwe taalbeleid
Het nieuwe Fries taalbeleid is niet ontstaan in het midden van de nacht, maar is het resultaat van een goed doordacht en breed betrokken proces. In 2023 begon de gemeente met een evaluatie van het oude beleid, genaamd ‘Fries als het even kan’ (2016). Uit de evaluatie bleek dat veel acties uit het uitvoeringsplan zijn uitgevoerd, maar ook dat er ruimte was voor verbetering en verdieping. Zo bleek dat het Fries binnen de organisatie wel aanwezig was, maar niet altijd actief gedragen werd door medewerkers.
Na de evaluatie startte de gemeente in 2024 met het opstellen van een plan van aanpak. In juni 2024 werd de startnotitie voor het nieuwe Fries taalbeleid vastgesteld door de raad. Deze startnotitie vormt de basis voor het nieuwe beleid en bevat uitgangspunten, domeinen en een plan van aanpak. Het beleid is ontworpen om aansluiting te vinden bij de BFTK en de taalnota van de provincie Fryslân, en loopt derhalve van 2025 tot en met 2028.
Bij het opstellen van het beleid zijn meerdere groepen betrokken, waaronder het inwonerspanel, het Sintrum Frysktalige Berne Opfang (SFBO), de Afûk, andere gemeenten en lokale partners. De resultaten van de enquêtes en gesprekken zijn verwerkt in het beleid, met als doel het Fries actief te stimuleren en te verankeren in de samenleving.
Wettelijke en beleidskaders
Het nieuwe Fries taalbeleid voor De Fryske Marren is sterk beïnvloed door wettelijke en beleidskaders op meerdere niveaus: Europees, nationaal, provinciaal en gemeentelijk. Deze kaders vormen de juridische en beleidsmatige onderbouw voor het beleid.
Europees kader: Handvest voor regionale talen
Het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden is een belangrijk juridisch kader dat de bescherming en bevordering van minderheidstalen zoals het Fries ondersteunt. Het Handvest legt uit dat regeringen verantwoordelijk zijn voor het behoud en gebruik van regionale talen en dat deze talen actief moeten worden bevorderd in de maatschappij, onderwijs en overheidsdienstverlening.
Nationaal kader: Wet gebruik Friese taal
De Wet gebruik Friese taal stelt dat gemeenten verplicht zijn om Fries taalbeleid op te stellen. Deze wet is een van de belangrijkste wettelijke onderbouwen voor het nieuwe beleid van De Fryske Marren. Het oude beleid ‘Fries als het even kan’ uit 2016 is sindsdien verouderd en moest worden bijgesteld om aansluiting te vinden bij de huidige beleidscyclus.
Provinciaal kader: BFTK en taalnota ‘Fansels Frysk’
De Bestjoersôfspraak Fryske taal en Kultuer (BFTK) is een overeenkomst tussen Rijk en provincie Fryslân over de bescherming en bevordering van de Friese taal en cultuur. Deze afspraak is van kracht voor de periode 2024–2028 en richt zich op negen pijlers van het taalvitaliteitsmodel van UNESCO. Uit deze pijlers zijn vijf prioriteiten afgeleid: zichtbaarheid van het Fries in de openbare ruimte, digitalisering van het Fries, Fries in onderwijs en onderzoek, taaloverdracht tussen generaties en decentraal taalbeleid.
De provincie Fryslân heeft in juni 2024 de taalnota ‘Fansels Frysk’ vastgesteld, waarin beschreven staat hoe de afspraken van de BFTK in de praktijk worden uitgevoerd. Deze nota vormt een belangrijk kader voor de uitvoering van het nieuwe gemeentelijke beleid.
Gemeentelijk kader: Startnotitie en verordening
De gemeente De Fryske Marren heeft in 2024 een startnotitie vastgesteld die de uitgangspunten en domeinen van het nieuwe beleid bevat. Deze startnotitie is de basis voor het beleid en geeft aan welke acties de gemeente wil uitvoeren. Daarnaast moet de gemeente een taalverordening opstellen, die de regels en afspraken uit het beleid vastlegt. De huidige verordening geldt sinds 2017 en moet mogelijk aangepast worden aan de keuzes in het nieuwe beleid.
Situatieschets gemeente De Fryske Marren
Om het nieuwe beleid goed te kunnen opstellen, is er een situatie-analyse gedaan van de huidige toestand van het Fries in De Fryske Marren. Deze analyse is onder andere gebaseerd op gegevens uit de Fryske Taalatlas, die elke vier jaar wordt gepubliceerd door de provincie Fryslân. De taalatlas geeft inzicht in de beheersing van het Fries bij inwoners van Fryslân.
In 2019 zijn 6.500 huishoudens uit De Fryske Marren meegedaan aan de enquête. De respons was ruim 20%. Door weging zijn de resultaten representatief gemaakt voor leeftijd en gemeente. Uit de taalatlas blijkt dat er al veel wordt gedaan met betrekking tot het Fries, maar dat er ook ruimte is voor verbetering. Zo is het Fries in de organisatie wel aanwezig, maar niet altijd actief gedragen door medewerkers. Bovendien zijn niet alle ouders in staat om hun kinderen het Fries mee te geven, wat leidt tot een dalende beheersing van de taal bij jongeren.
De gemeente heeft besloten om dit beleid te gebruiken om de positie van het Fries te versterken, niet alleen in de openbare ruimte, maar ook binnen de organisatie en in samenwerking met partners. Het doel is om het Fries zichtbaar en gebruikt te maken, zodat Friezen zich vrij voelen om de taal overal te spreken en te schrijven.
Inhoud van het nieuwe Fries taalbeleid 2025–2028
Het nieuwe Fries taalbeleid van De Fryske Marren is samengesteld met als doel de vitaliteit van de taal te vergroten. Het beleid is opgenomen in een beleidscyclus die aansluit bij de BFTK en de taalnota van de provincie. Het nieuwe beleid is een levend document dat gedurende de looptijd zal worden geëvalueerd en bijgestuurd indien nodig.
Uitgangspunten
Het beleid is gebaseerd op een aantal uitgangspunten:
- Identiteit en culturele verbondenheid: Het Fries is een belangrijk onderdeel van de Friese identiteit. Het beleid wil dit verbondenheidseffect versterken.
- Toonaangevend gedrag: De gemeente wil het goede voorbeeld geven door het Fries actief te gebruiken in de organisatie en in de openbare ruimte.
- Inclusiviteit: Het beleid wil zorgen voor toegang tot het Fries voor iedereen, ongeacht leeftijd, achtergrond of taalniveau.
- Samenwerking: Het beleid is niet alleen gericht op de gemeente, maar ook op samenwerking met partners zoals scholen, bedrijven, culturele instellingen en inwoners.
- Duurzaamheid en evaluatie: Het beleid is een levend document dat gedurende de looptijd geëvalueerd en bijgestuurd kan worden.
Domeinen en acties
Het beleid is opgebouwd rondom meerdere domeinen, waarin specifieke acties zijn opgenomen. Deze domeinen zijn onder andere:
Zichtbaarheid van het Fries in de openbare ruimte
- Het Fries moet zichtbaar zijn in het straatbeeld, bijvoorbeeld op bordjes, in reclame en in de media.
- De gemeente wil samenwerken met lokale ondernemers en organisaties om het Fries te bevorderen.
Fries in de organisatie
- Het Fries moet actief worden gedragen binnen de organisatie, bijvoorbeeld via trainingen voor medewerkers en de inzet van een Meertaligheidscoördinator.
- Er is budget beschikbaar via de BFTK om een Meertaligheidscoördinator aan te sturen voor 8 uur per week.
Fries in onderwijs en jeugd
- Het Fries moet actief worden ondersteund in scholen en kinderopvang. Hierbij is samenwerking met scholen en educatieve instellingen van belang.
- Ouders worden gestimuleerd om hun kinderen het Fries mee te geven.
Taaloverdracht tussen generaties
- Het Fries moet van generatie op generatie worden doorgegeven. Dit kan bijvoorbeeld via taalworkshops, taalprojecten en taalactiviteiten.
- De gemeente wil hierbij samenwerken met culturele instellingen en gemeenschapsorganisaties.
Digitalisering van het Fries
- Het Fries moet ook in de digitale wereld aanwezig zijn. Dit betekent het gebruik van het Fries in digitale communicatie, social media en online services.
- De gemeente wil samenwerken met ICT-bedrijven en onderzoeksinstituten om het Fries in digitale vorm te bevorderen.
Decentraal taalbeleid
- Het Fries taalbeleid moet ook op de buurtniveau worden uitgevoerd. De gemeente wil samenwerken met buurtcomités en lokale actoren om het Fries te bevorderen in de eigen omgeving.
Conclusie
Het nieuwe Fries taalbeleid van De Fryske Marren is een ambieus en actief beleid dat gericht is op de bescherming en bevordering van de Friese taal. Het beleid is ontwikkeld op basis van een grondige evaluatie van het oude beleid en een breed proces van betrokkenheid van inwoners, partners en overheidsinstanties. Het beleid sluit aan op wettelijke en beleidskaders op Europees, nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau.
De gemeente streeft naar een beleid dat het Fries zichtbaar maakt in de openbare ruimte, actief gebruikt binnen de organisatie en actief verankert in de samenleving. Met het nieuwe beleid wil De Fryske Marren een actieve bijdrage leveren aan het voortbestaan van de Friese taal en cultuur.
Het beleid is een levend document dat gedurende de looptijd geëvalueerd en bijgestuurd kan worden. Dit zorgt voor continu verbetering en aansluiting bij de huidige situatie en ambities. De gemeente is van plan om regelmatig verslagen uit te brengen over de uitvoering en impact van het beleid.