Inleiding
Taal is een kerninstrument in het onderwijsproces en speelt een cruciale rol in het leren, denken en zich uiten van kinderen. Bij kinderen met taalachterstanden kan de participatie in het onderwijssysteem worden bemoeilijkt. Dit is een van de redenen waarom het beleid rondom Vroegschoolse Educatie (VVE) in de onderbouw van de basisschool zo belangrijk is. De focus ligt op het voorkomen en verminderen van taalachterstanden, vooral bij kinderen die in een taalarme omgeving leven.
Taalstimulering binnen VVE houdt in dat leerkrachten doelgerichte interacties met kinderen organiseren om hun taalontwikkeling te bevorderen. Het is een strategie die gericht is op gespreksgebaseerde leeromgevingen, waarin kinderen voldoende kans krijgen om taalproductie te oefenen, en waarin de leerkracht een cruciale rol speelt als model, stimulator en begeleider.
Naast de didactische inzet van leerkrachten, is ook het beleid en de financiering van VVE cruciale factoren in het realiseren van effectieve taalontwikkeling. In dit artikel worden de belangrijkste inzichten beschreven over taalstimulering in VVE, inclusief het beleidskader, de didactische aanpak en de financiële aspecten. Het artikel richt zich op onderwijsprofessionals, beleidsmakers en betrokken partijen in de vroegschoolse educatie, met de doelstelling om een overzicht te geven van wat effectief is en hoe het in de praktijk tot toepassing komt.
Taalstimulering: Doel en aard
Taalstimulering binnen de VVE richt zich op kinderen die achterstand hebben in de beheersing van de Nederlandse taal, maar niet op taalontwikkelingsstoornissen of dyslexie. Het gaat vooral om kinderen die in een taalarme omgeving opgroeien. Deze kinderen horen en gebruiken minder Nederlands buiten de school, wat hun taalontwikkeling negatief beïnvloedt.
De doelstelling van taalstimulering is om de taalproductie van kinderen te vergroten en hun woordenschat en grammaticale complexiteit te verbeteren. Dit gebeurt via interactieve gesprekken in de klas, waarin de leerkracht een actieve rol speelt. Deze gesprekken worden vaak aangeduid als taaldenkgesprekken, sustained shared thinking, of samen doordenken.
In deze gesprekken krijgen kinderen de kans om ideeën in te brengen, te redeneren en samen na te denken over een gedeeld onderwerp. De leerkracht helpt het kind door bijvoorbeeld vragen te stellen, feedback te geven of extra informatie te geven. Deze aanpak maakt het mogelijk om de taalgebruik van kinderen complexer te maken en hun verstappen in taalontwikkeling te stimuleren.
Een belangrijk mechanisme in taalontwikkeling is de combinatie van taalaanbod, taalproductie en sociale interactie. Het taalaanbod dat het kind ontvangt, moet begrijpelijk zijn. De vorm van het taalaanbod is minder belangrijk dan de inhoud. Wat wel van belang is, is dat het kind actief meedoet in gesprekken, waardoor het zijn eigen taalgebruik verder kan ontwikkelen.
Leerkrachtgedrag in taalstimulerende gesprekken
De rol van de leerkracht is bepalend voor de effectiviteit van taalstimulerende gesprekken. Leerkrachten moeten niet alleen kennis hebben van de taalontwikkeling van kinderen, maar ook vaardigheden en attitudes ontwikkelen die gericht zijn op taalontwikkeling.
De volgende kenmerken van leerkrachtgedrag zijn cruciaal in taalstimulerende gesprekken:
- Afstemmen op het kind: luisteren en kijken, tonen van oprechte interesse, volgen van de denkwijze van het kind.
- Bevestigende en ondersteunende feedback: het kind laten weten dat zijn ideeën waardevol zijn.
- Corrigerende en uitdagende feedback: het kind helpen om verbeteringen aan te brengen in zijn taalgebruik.
- Samenvatten en herhalen: om zeker te zijn dat de leerkracht de ideeën van het kind begrijpt.
- Eigen ervaringen delen: om het gesprek levendiger te maken en het kind aan te moedigen om zijn eigen ervaringen te delen.
- Verhelderen en verduidelijken: om de betekenis van wat het kind zegt, te verduidelijken.
- Hints geven: om het kind aan te moedigen om verder na te denken of een nieuwe richting in te slaan.
- Doordacht vragen stellen: om het kind aan te zetten tot dieper nadenken.
- Herinneren aan eerdere uitspraken: om het kind bewust te maken van zijn eigen groei.
- Nieuwe perspectieven bieden: om het kind aan te moedigen om andere kijkhoeken in te nemen.
- Spekulatieve vragen stellen: om het kind aan te zetten tot hypothesevorming.
- Open vragen stellen: om het kind ruimte te geven om zijn eigen ideeën te formuleren.
- Hardop denken: om het kind te laten zien hoe men redeneert.
Deze leerkrachtgedragingen vormen samen een responsieve en interactieve leeromgeving, waarin kinderen zich veilig voelen om hun ideeën te uiten en hun taalgebruik te verbeteren. Leerkrachten die deze aanpakken toepassen, zien vaak een vergroting van de taalproductie en een verbetering van de complexiteit van het taalgebruik bij kinderen met taalachterstand.
Didactische aanpakken in de onderbouw (groep 1-2)
In de onderbouw, waar kinderen meestal nog niet of nauwelijks kunnen lezen, is mondelijke taalontwikkeling essentieel. Leerkrachten in de onderbouw moeten dus vooral aandacht besteden aan gespreksgebaseerde interacties, waarin kinderen voldoende kans krijgen om te praten.
Een effectieve aanpak is het bieden van echte gelegenheden om te deel te nemen aan gesprekken, waarin kinderen niet alleen luisteren, maar ook zelf ideeën uiten. In deze gesprekken is het belangrijk dat de leerkracht:
- Variatie in woordenschat en zinsconstructies toepast.
- Interactie stimuleert.
- Ondersteuning biedt bij het verwerven van nieuwe begrippen.
Deze aanpak helpt kinderen om meer woorden te leren, meer complexe zinnen te vormen en meer zelfverzekerd te worden in hun taalgebruik.
Nadat kinderen deze aanpakken hebben meegemaakt, zien we vaak een toename in taalproductie en een verbetering in het begrip van wat er gezegd wordt. Het is dus een aanpak die niet alleen gericht is op het verbeteren van de taalvaardigheid, maar ook op het verhogen van het zelfvertrouwen en de betrokkenheid van kinderen in de leeromgeving.
Beleidskaders en financiering van VVE
Het beleid rondom VVE is in de afgelopen jaren verder ontwikkeld om de taalontwikkeling van kinderen in de onderbouw te ondersteunen. Gemeenten en scholen werken samen om extra activiteiten te organiseren, die gericht zijn op het verminderen van taalachterstanden. Deze activiteiten kunnen bijvoorbeeld bestaan uit extra gesprekspunten, boekenactiviteiten of interactieve leesprojecten.
Een voorbeeld van een lokaal beleidsinitiatief is Boekenbas in Oldebroke, waarbij gemeenten en scholen samenwerken om kinderen de kans te geven om meer te lezen en te praten over wat ze lezen. Dit soort activiteiten draagt bij aan een doorgaande leerlijn, waarin de taalontwikkeling van kinderen vanaf het vroegste begin wordt gestimuleerd.
De financiering van VVE is een belangrijk aspect in het beleid. Scholen ontvangen geld via de lumpsum, en scholen met relatief veel leerlingen met taalachterstand krijgen extra geld op basis van de gewichtenregeling. Daarnaast zijn er specifieke subsidies zoals:
- Tijdelijke subsidie vroegschoolse educatie, bedoeld om de inzet van activiteiten in de doorgaande lijn tijdelijk extra te faciliteren.
- Subsidie Taalactiviteiten Primair Onderwijs (TPO), bedoeld om taalactiviteiten en extra ondersteuning te faciliteren voor leerlingen met grote taalachterstanden.
De verlening van subsidies is geregeld via een verordening, waarin de aanvraagprocedures, bevoegdheden van het college en uitvoeringsvoorwaarden zijn opgenomen. Het college heeft de bevoegdheid om:
- Aanvragen om subsidie te beslissen.
- De subsidie lager vast te stellen of te intrekken indien de kwaliteitseisen niet worden nageleefd.
- De tarieventabel VVE aan te passen.
- Een subsidieplafond voor TPO vast te stellen.
- Een controleprotocol vast te stellen.
Voor scholen en instellingen die subsidies ontvangen, is het belangrijk om te weten dat alle subsidies binnen VVE bij elkaar opgeteld moeten worden. Als het totaal boven de €50.000 komt, is een accountantsverklaring verplicht. Daarnaast moeten scholen het controleprotocol dat in de verleningsbeschikking is opgenomen, naleven.
Aanvullende maatregelen en formatie
Niet alleen leerkrachten, maar ook andere medewerkers in de VVE kunnen bijdragen aan een effectieve taalontwikkeling. Daarom zijn er ook aanvullende maatregelen zoals:
- Extra formatie voor oudercontacten en ouderbetrokkenheid.
- Extra overleg zorg.
- Dubbele bezetting van VVE-groepen.
- Inzet van een aandachtsfunctionaris.
- Taakuren voor extra ondersteuning.
- Inzet van derden, zoals Trajekt, voor taalstimulering in de doorgaande lijn.
Daarnaast zijn er ook formatieve maatregelen voor medewerkers, zoals:
- Scholing en toetsing op het gebied van Taalbeheersing 3F.
- Opleidingen op het gebied van VVE, kwaliteitszorg en opbrengstgericht werken.
- Coaching op de job.
Deze maatregelen zijn bedoeld om de kwaliteit van de VVE te verhogen en zorgen dat medewerkers de benodigde kennis en vaardigheden hebben om effectief te functioneren.
Het gebruik van materiaal binnen VVE is ook beperkt tot noodzakelijke materialen. Indien er onredelijke uitgaven gedaan worden, kunnen deze bedragen worden teruggevorderd.
Conclusie
Taalstimulering in de vroegschoolse educatie is een essentieel onderdeel van het voorkomen en verminderen van taalachterstanden bij kinderen in de onderbouw. Het houdt in dat leerkrachten doelgerichte interacties met kinderen organiseren, waarin de leerkracht een actieve rol speelt als model, stimulator en begeleider. Deze gesprekken zijn effectief als ze een combinatie vormen van taalaanbod, taalproductie en sociale interactie.
Leerkrachten spelen een cruciale rol in deze aanpak en moeten vaardigheden ontwikkelen die gericht zijn op taalontwikkeling. Aanvullende maatregelen zoals extra formatie en coaching zijn daarom ook belangrijk.
Daarnaast is het beleid en de financiering van VVE cruciale factoren in het realiseren van effectieve taalontwikkeling. Gemeenten en scholen werken samen aan activiteiten die gericht zijn op het verminderen van taalachterstanden. De financiering van deze activiteiten gebeurt via subsidies, die beheerd worden door het college.
In de praktijk blijkt dat een geïntegreerde aanpak, waarin leerkrachten, ouders en beleidsmakers samenwerken, de taalontwikkeling van kinderen het meest effectief kan ondersteunen. Het is dus belangrijk dat alle betrokken partijen een rol spelen in het stimuleren van de taalontwikkeling van kinderen in de onderbouw.
Bronnen
- Broekhof, K. (2017). Wat maakt VVE effectief? HJK, 20-23.
- Siraj-Blatchford (2005). Quality Interactions in the Early Years. TACTYC Annual Conference.
- Voor en Vroegschoolse Educatie (VVE) en Onderwijsachterstandenbeleid (OAB)
- Lokale regelgeving VVE subsidie
- Bacchini, S. (2012). Eerste hulp bij tweede taal: experimentele studies naar woordenschatdidactiek voor jonge tweede-taalverwervers. BOXpress.
- Pot, H. (2006). Een lawine van woorden; Taal leren door (absolute) beginners met Puk& Ko en Piramide in Rotterdam. Inholland.
- Quintus Bosz, L. & Bacchini, S. (2020). De Taallijn aanvulling NT2 Werken met beginnende tweedetaalverwervers. Sardes/Expertisecentrum Nederlands.
- Van der Veen, M. (2017). Dialogic classroom talk in early childhood education. Vrije Universiteit, dissertatie.
- Rowe, M. & Snow, C. (2020). Analyzing input quality along three dimensions: interactive, linguistic, and conceptual. Journal of Child Language, 47, 5-21. https://doi.org/10.1017/s0305000919000655