Inleiding
Voor- en vroegschoolse educatie (VVE) speelt een essentiële rol in de ontwikkeling van jonge kinderen, vooral voor peuters en kleuters die extra aandacht nodig hebben om te slagen in het basisonderwijs. Een van de meest gebruikte educatieve programma's in dit domein is Ko-totaal, een geïntegreerd VVE-programma dat zich richt op kinderen van 0 tot 6 jaar. Het programma biedt een gestructureerde aanpak op de ontwikkelingsgebieden taal, rekenen, sociaal-emotionele ontwikkeling en motoriek. Het programma wordt uitgevoerd in kinderdagverblijven en scholen en is ontwikkeld door de CED-Groep in Rotterdam.
Ko-totaal is thematisch opgebouwd en biedt een leerlijn die zowel voor peuters als kleuters aansluit bij de eisen van de basisschool. In dit artikel wordt een gedetailleerde en overzichtelijke uitleg gegeven van het VVE-programma Ko-totaal, inclusief de onderdelen, werkwijze, doelgroepen, en toepassing in de praktijk. Aan de hand van beschikbare bronnen worden ook relevante vergelijkingen gemaakt met andere VVE-programma’s, zoals Piramide en Kaleidoscoop.
Wat is Ko-totaal VVE?
Ko-totaal is een volledig geïntegreerd educatief programma voor jonge kinderen, gericht op voorschoolse en vroegschoolse educatie (VVE). Het programma is ontwikkeld om de ontwikkelingsachterstanden van kinderen in de leeftijd van 0 tot 6 jaar aan te pakken, met een focus op taal, rekenen, sociaal-emotionele ontwikkeling, en motoriek. Het doel is om deze kinderen goed voor te bereiden op het basisonderwijs, zodat ze zonder achterstand naar groep 1 kunnen stappen.
Het programma is ondergebracht bij kinderdagverblijven en scholen, waar het in samenwerking met ouders wordt uitgevoerd. Het programma bestaat uit verschillende onderdelen, die los en naast elkaar gebruikt kunnen worden, en is thematisch opgebouwd. Elke thema duurt drie tot vier weken, waarin verschillende activiteiten rond het thema worden uitgewerkt.
Ko-totaal is ontwikkeld door de CED-Groep in Rotterdam en wordt uitgevoerd door professionals die ervaring hebben in de voorschoolse en vroegschoolse educatie. Voor meer informatie over het programma verwijzen de bronnen naar www.ukpukvve.nl.
Werkwijze en onderdelen van Ko-totaal
Ko-totaal is een thema-gebaseerd programma dat zich richt op het stimuleren van de ontwikkeling van kinderen in vier belangrijke domeinen:
- Taalontwikkeling: gericht op beginnende geletterdheid en woordenschat.
- Beginnende rekenvaardigheid: zoals het leren tellen, meten en oriëntatie in ruimte en tijd.
- Motorische ontwikkeling: het ontwikkelen van grove en fijne motoriek staat centraal.
- Sociaal-emotionele ontwikkeling: dit omvat het leren omgaan met emoties, het leren socialiseren en het bouwen van zelfvertrouwen.
Thema’s en poppen
De thema’s in het programma worden drie tot vier weken aangewerkt en vormen de kern van de leerlijn. Elke thema bevat een reeks activiteiten die passen bij de leeftijd en de ontwikkelingsniveaus van de kinderen. De activiteiten zijn ontworpen om actief betrokkenheid van de kinderen te stimuleren, zodat ze niet alleen leren, maar ook plezier hebben bij het leren.
Een uniek aspect van Ko-totaal is het gebruik van poppen: Ko en Puk. Deze poppen staan centraal bij de programma’s en worden gebruikt om kinderen te betrekken bij de activiteiten. De poppen leiden elk thema en activiteit in, wat ervoor zorgt dat kinderen zich geïnteresseerd en betrokken voelen.
Flexibiliteit en aansluiting bij individuele behoeften
Een belangrijk kenmerk van Ko-totaal is de flexibiliteit die het biedt. Hoewel het programma thematisch is opgebouwd, is het mogelijk om het aan te passen aan het individuele ontwikkelingsniveau van elk kind. De leidster, leider of leerkracht kan het programma aanpassen, en er zijn duidelijke aanwijzingen beschikbaar voor dit doel.
De werkwijze van Ko-totaal houdt ook rekening met het feit dat veel activiteiten in kleine groepjes worden uitgevoerd. Daarom gaat het programma uit van twee volwassenen per groep, zodat elke kind aandacht krijgt en goed begeleid kan worden.
Ondersteunende materialen
Ko-totaal biedt ook handleidingen en thema-handleidingen, zodat leerkrachten en ouders een duidelijk overzicht hebben van de werkwijze en inhoud van het programma. Daarnaast zijn er materialen beschikbaar waarmee kinderen thuis ook mee kunnen doen. Dit zorgt ervoor dat het programma thuis-scholengerechtvaardigd is en kinderen kunnen worden gesteund in hun leren en ontwikkeling ook buiten de schoolcontext.
Aansluiting op het basisonderwijs
Een van de kerndoelen van Ko-totaal is het voorbereiden van kinderen op de overgang naar de basisschool. Daarom is het programma zo ontworpen dat het aansluit op de leerlijnen en werkwijzen van groep 1 en 2 van het basisonderwijs. Dit zorgt ervoor dat kinderen niet alleen in staat zijn om mee te doen in de klas, maar ook het zelfvertrouwen hebben om te leren, te spelen en zich te ontplooien in een schoolomgeving.
De voorschoolse educatie volgens het Ko-totaal-programma helpt kinderen ook met het leren omgaan met regels, het leren luisteren en het begrijpen van instructies. Deze vaardigheden zijn essentieel voor het slagen in het basisonderwijs.
Toepassing in de praktijk: voorschool 't Koggeschip in Amsterdam
Een concreet voorbeeld van een instelling die het Ko-totaal-programma toepast, is de voorschool ‘t Koggeschip in Amsterdam Nieuw West, Geuzenveld. Hier werken ze met kinderen van 2 tot 4 jaar, en het programma wordt afgestemd op de leeftijd en interesses van de kinderen. Het leerprogramma en de werkwijze sluiten aan bij die van groep 1 en 2 van het basisonderwijs.
In de voorschool staat spelen, ontdekken en bewegen centraal. Er is een ruim aanbod van uitdagende activiteiten, zoals voorlezen, tekenen, luisteren, zingen en bewegen. Deze activiteiten worden zowel binnen als buiten uitgevoerd, zodat kinderen kunnen leren in een divers en actief milieu.
De voorschool heeft een vaste openingstijden per groep, die afgestemd zijn op de behoeften van ouders en kinderen. De kosten van de voorschool zijn afhankelijk van de persoonlijke situatie van de ouders. Voor het maken van een berekening is er een rekentool beschikbaar.
Ko-totaal versus andere VVE-programma’s
Piramide VVE-programma
Een vergelijkbaar programma is Piramide, een andere VVE-methode die ook gericht is op de voorbereiding op het basisonderwijs. Het programma is ontwikkeld door de Nederlandse Cito en richt zich op spelen, zelfstandig leren, ontdekken en samen leren en spelen in groepen. In tegenstelling tot Ko-totaal, is Piramide niet strikt thematisch opgebouwd, maar legt het de nadruk op een doorgaande lijn van het kindercentrum naar de basisschool.
Een belangrijk verschil tussen Ko-totaal en Piramide is de leeftijdsgroep en duur van het programma. Piramide is ook gericht op oudere kinderen, tot 7 jaar, terwijl Ko-totaal stopt bij 6 jaar. Daarnaast biedt Piramide ook ondersteuning aan allochtone en autochtone kinderen, terwijl Ko-totaal vooral gericht is op peuters en kleuters met een taalachterstand.
Kaleidoscoop VVE-programma
Een ander programma dat vaak vergeleken wordt met Ko-totaal is Kaleidoscoop, een VVE-programma dat is afgeleid van het Amerikaanse programma High/Scope. Kaleidoscoop is gericht op peuters en kleuters met een taalachterstand en sluit aan bij de ontwikkelingsbehoeftes van kinderen in groepen.
Hoewel Kaleidoscoop ook gericht is op taalontwikkeling, rekenvaardigheid, en sociale vaardigheden, is het programma alleen gericht op de eerste twee groepen van het basisonderwijs. Ko-totaal daarentegen, biedt ondersteuning tot groep 2 en sluit aan bij de leerlijnen van groep 1 en 2.
Doelgroepen en toepassing van VVE-programma’s
VVE-programma’s zijn gericht op doelgroepkinderen, kinderen die een mogelijke achterstand hebben in de ontwikkeling, vooral op het gebied van taal en sociale vaardigheden. Deze kinderen hebben vaak extra aandacht nodig om te slagen in het basisonderwijs. Daarom zijn VVE-programma’s zoals Ko-totaal, Piramide, en Kaleidoscoop bedoeld om deze kinderen beter voor te bereiden op de overgang naar de basisschool.
Het rijk stelt extra middelen beschikbaar om de kwaliteit van het VE-aanbod te verbeteren. Deze versterking richt zich op de uitbreiding van het VE-aanbod, inclusief het inzetten van hbo’ers in de VVE-groepen. Vanaf 2022 is het verplicht dat alle Nederlandse gemeenten hbo’ers inzetten in de VVE-groepen.
Het VE-aanbod is verplicht uit te breiden naar 16 uur per week voor alle peuters tussen de 2,5 en 4 jaar met een VVE-indicatie. Dit betekent dat kinderen voldoende tijd krijgen om zich te ontwikkelen in een onderwijsomgeving die gericht is op hun specifieke behoeften.
Samenwerking tussen instellingen en ouders
Een essentieel aspect van VVE-programma’s zoals Ko-totaal is de samenwerking tussen instellingen en ouders. Ouders worden actief betrokken bij het leerproces van hun kinderen, en er zijn materialen beschikbaar waarmee ze het programma thuis kunnen uitvoeren. Deze aanpak zorgt ervoor dat kinderen ook buiten de schoolcontext worden gesteund in hun ontwikkeling.
Instellingen zoals voorschoolen en kinderopvangcentra spelen een sleutelrol in het uitvoeren van VVE-programma’s. Ze zorgen voor een veilige, gestructureerde en stimulerende omgeving waarin kinderen kunnen groeien. Bovendien werken ze nauw samen met leerkrachten van de basisschool, zodat de leerlijnen en werkwijzen aansluiten op de eisen van het basisonderwijs.
Aanpassing aan de behoeften van individuele kinderen
Hoewel VVE-programma’s zoals Ko-totaal een gestructureerde aanpak bieden, zijn ze ook flexibel genoeg om aangepast te kunnen worden aan de individuele behoeften van kinderen. De leidsters, leerkrachten en andere professionals die het programma uitvoeren, kunnen het programma aanpassen aan het ontwikkelingsniveau van elk kind.
Dit is mogelijk omdat er duidelijke richtlijnen en handleidingen beschikbaar zijn die de leerkrachten ondersteunen bij het aanpassen van het programma. Deze aanpak zorgt ervoor dat elk kind maximaal uitgedaagd wordt en de mogelijkheid heeft om zich volledig te ontwikkelen.
De rol van poppen in het Ko-totaal-programma
Een uniek aspect van het Ko-totaal-programma is de centrale rol van de poppen Ko en Puk. Deze poppen worden gebruikt om kinderen te betrekken bij de activiteiten en om de thema’s te illustreren. De poppen leiden elk thema en activiteit in, wat ervoor zorgt dat kinderen zich interessant en betrokken voelen.
De gebruik van poppen heeft ook een therapeutisch effect, vooral bij kinderen die moeite hebben met het leren omgaan met emoties of met het volgen van instructies. De poppen fungeren als visuele ondersteuning en helpen kinderen om beter te begrijpen wat ze moeten doen.
De toekomst van VVE-programma’s
In de toekomst zullen VVE-programma’s zoals Ko-totaal waarschijnlijk nog belangrijker worden, gezien de toenemende aandacht voor vroeg interventie en persoonlijke ondersteuning in de vroege jaren. De uitbreiding van het VE-aanbod, de inzet van hbo’ers, en de aanpassing van programma’s aan individuele behoeften zijn sleutelmaatregelen om de kwaliteit van VVE-programma’s te verbeteren.
Bovendien zullen VVE-programma’s waarschijnlijk meer aandacht krijgen van ouders en policymakers, gezien de groeiende kennis over de invloed van vroeg onderwijs op de toekomstige prestaties van kinderen in het basisonderwijs. Daarom is het belangrijk dat VVE-programma’s blijven worden ontwikkeld en afgestemd op de huidige behoeften en uitdagingen van jonge kinderen.
Conclusie
Ko-totaal is een geïntegreerd VVE-programma dat zich richt op de ontwikkeling van jonge kinderen, met een focus op taal, rekenen, sociaal-emotionele ontwikkeling, en motoriek. Het programma is thematisch opgebouwd en biedt een gestructureerde aanpak die aansluit bij de eisen van het basisonderwijs. Het programma wordt uitgevoerd in kinderdagverblijven en scholen en is ontwikkeld door de CED-Groep in Rotterdam.
Het programma is flexibel en kan aangepast worden aan de individuele behoeften van kinderen. Daarnaast worden de kinderen actief betrokken bij de activiteiten door het gebruik van poppen, die centraal staan in de programma’s. Dit zorgt ervoor dat kinderen niet alleen leren, maar ook plezier hebben bij het leren.
Een concreet voorbeeld van een instelling die het programma toepast, is de voorschool ‘t Koggeschip in Amsterdam. Deze instelling werkt met kinderen van 2 tot 4 jaar en sluit aan bij de leerlijnen van groep 1 en 2 van de basisschool. In de voorschool staat spelen, ontdekken en bewegen centraal, en er is een ruim aanbod van uitdagende activiteiten.
VVE-programma’s zoals Ko-totaal worden steeds belangrijker in de vroege jaren, gezien de groeiende aandacht voor vroeg interventie en persoonlijke ondersteuning. De toekomst van VVE-programma’s is verbonden met de uitbreiding van het VE-aanbod, de inzet van hbo’ers, en de aanpassing van programma’s aan individuele behoeften. Deze maatregelen zullen ervoor zorgen dat VVE-programma’s blijven evolueren en beter aansluiten op de huidige behoeften en uitdagingen van jonge kinderen.