Inleiding
Stadsverwarming is een duurzame alternatieve verwarmingsoplossing die steeds vaker wordt ingezet in Nederland, vooral in stedelijke gebieden. Het systeem maakt gebruik van restwarmte uit industriële processen, afvalverbrandingsinstallaties en elektriciteitscentrales, die via een netwerk van ondergrondse leidingen naar woningen en gebouwen worden getransporteerd. Ondanks het potentiële voordeel van verminderde CO2-uitstoot, blijkt uit recente rapportages dat de werkelijke CO2-uitstoot per geleverde hoeveelheid warmte in sommige gevallen zelfs is toegenomen.
Deze artikelen van Eneco stadsverwarming tonen aan dat de CO2-uitstoot per GJth (gigajoule thermisch) in de jaren 2020 tot en met 2023 gestegen is. De warmtepomp die in het afgelopen jaar is ingezet, draagt wel bij aan het verminderen van de emissie, maar volgens de gegevens blijft de CO2-uitstoot hoger dan het gestelde doel voor 2030. Dit maakt duidelijk dat het niet alleen om de technologie gaat, maar ook om het beheer van het warmtenet en de kwaliteitsverklaringen die daarmee gepaard gaan.
Daarnaast zijn de emissiefactoren voor stadsverwarming in 2024 bekendgemaakt. Deze factoren spelen een centrale rol bij het berekenen van de CO2-uitstoot van huishoudens en bedrijven. De emissiefactoren voor aardgas zijn verhoogd, wat de dringendheid van het overstap naar alternatieve verwarmingssystemen benadrukt. Echter, de emissiefactoren voor elektriciteit en stadsverwarming zijn gedaald, wat een positieve ontwikkeling is.
Het doel van dit artikel is om de huidige situatie van CO2-uitstoot en duurzaamheid van stadsverwarming in Nederland in kaart te brengen, op basis van de recentste beschikbare data. We zullen onder andere de rol van emissiefactoren, de kwaliteitsverklaringen van warmtebeheerders, de werking van het warmtenet en de impact van nieuwe technologieën bespreken.
Wat is stadsverwarming en hoe werkt het?
Stadsverwarming is een duurzame manier om woningen en gebouwen te verwarmen door gebruik te maken van restwarmte. Deze restwarmte ontstaat bijvoorbeeld bij afvalverbrandingsinstallaties, elektriciteitscentrales of industriële processen. In plaats van deze warmte af te voeren naar het milieu, wordt het geïnvesteerd in een warmtenet. Dit netwerk bestaat uit geïsoleerde leidingen die warm water transporteren naar huizen en bedrijven. Het systeem elimineert de noodzaak van een HR-gasketel en draagt dus bij aan het verminderen van de CO2-uitstoot.
Een belangrijk voordeel van stadsverwarming is dat het gebruik maakt van hergebruikte warmtebronnen, waardoor de totale CO2-uitstoot van het verwarmingssysteem aanzienlijk lager is dan bij traditionele gasverwarming. Onderzoek heeft laten zien dat stadsverwarming tot wel 60% minder CO2 uitstoot ten opzichte van gasverwarming. Dit maakt stadsverwarming een waardevolle bijdrage aan de transitie naar duurzame energie in Nederland.
De werking van stadsverwarming is technisch gesproken relatief eenvoudig. Het warmtenet bestaat uit een complexe infrastructuur van ondergrondse leidingen die geavanceerde technologie gebruiken om warmte efficiënt te transporteren. Het warme water dat in het netwerk stroomt, is afkomstig van diverse warmtebronnen. Bij het aansluiten van een woning op het warmtenet wordt het water via een warmtewisselaar in het eigen huishouden gebruikt, waardoor de woning kan worden verwarmd en warm water kan worden opgewarmd.
Hoewel stadsverwarming technisch eenvoudig is, zijn er complexe aspecten aan verbonden, zoals de beheerder van het warmtenet, de aansluiting op het netwerk en de tarieven. In Nederland is het over het algemeen zo dat een gemeente of energiebedrijf verantwoordelijk is voor het beheer van het warmtenet. Het warmtenet kan bijvoorbeeld door een specifiek bedrijf zoals Eneco worden beheerd, dat verantwoordelijk is voor het leveren van warmte aan aangesloten huishoudens en bedrijven.
CO2-uitstoot en emissiefactoren
CO2-uitstoot is een kernaspect van de duurzaamheid van stadsverwarming. Voor huishoudens die gebruikmaken van stadsverwarming wordt de CO2-uitstoot berekend via emissiefactoren. Deze emissiefactoren geven aan hoeveel CO2 er per eenheid warmte of energie uitgestoten wordt. In 2024 zijn de emissiefactoren voor stadsverwarming bijgewerkt en zijn deze factoren voor aardgas verhoogd.
De emissiefactoren worden gepubliceerd door CO2Emissiefactoren.nl en zijn opgesteld op basis van een gehele keten van emissies, inclusief transportverliezen en opwekrendement. Voor 2024 zijn de emissiefactoren voor elektriciteit en stadsverwarming gedaald, wat een positieve ontwikkeling is. Echter, de emissiefactoren voor aardgas zijn hoger geworden, wat betekent dat het gebruik van aardgas als verwarmingssysteem nu nog ongunstiger is op milieubasis.
De emissiefactor voor stadsverwarming is in 2024 gedefinieerd als 0,06 kg CO2 per GJth (gigajoule thermisch). Dit is een aanzienlijke verbetering ten opzichte van vorige jaren, maar het is nog steeds hoger dan het gestelde doel van 0,0189 kg CO2 per GJth in 2030. Dit doel is vastgelegd door de overheid en bedoeld om de CO2-uitstoot van het warmtenet aanzienlijk te verminderen.
Het is belangrijk om te benadrukken dat emissiefactoren dynamisch zijn en jaarlijks kunnen veranderen. Het feit dat deze factoren dalen is een goed teken, maar het betekent niet dat de CO2-uitstoot van stadsverwarming automatisch zal dalen. De daadwerkelijke CO2-uitstoot is afhankelijk van de bronnen van de warmte. Als een warmtenet voornamelijk warmte levert van fossiele bronnen, dan zal de emissiefactor hoger liggen dan wanneer het gebruik maakt van hergebruikte restwarmte of duurzame warmtebronnen.
Kwaliteitsverklaringen en PEF
Een belangrijk aspect van stadsverwarming is de kwaliteitsverklaring. Deze kwaliteitsverklaring bevat informatie over de duurzaamheid en de CO2-uitstoot van het warmtenet. Een van de belangrijkste parameters in deze kwaliteitsverklaring is de zogenaamde PEF, de primaire energiefactor. De PEF geeft aan welk aandeel van fossiele energiebronnen in de warmteproductie zit. In 2023 was deze PEF ruim 10% hoger dan in de kwaliteitsverklaring vermeld stond, wat betekent dat het warmtenet meer fossiele energie gebruikte dan voorheen.
De kwaliteitsverklaring speelt een cruciale rol bij de BENG-betekeningen voor nieuwbouw. BENG staat voor "Bijzondere Energie- en Geluidswetten" en is een verordening die vastlegt wat de minimale eisen zijn aan de energieprestatie van woningen. Voor nieuwbouwprojecten die aansluiten op een warmtenet is het verplicht om de kwaliteitsverklaring van het warmtenet aan te vragen en te gebruiken bij het bepalen van de energieprestatie van de woning.
In 2016 was er ook al een situatie waarin de waarden uit de kwaliteitsverklaring niet meer werden gehaald. Toen besloot de gemeente om de kwaliteitsverklaring niet meer te accepteren, wat betekende dat het warmtenet niet langer gebruikt kon worden voor nieuwbouwprojecten. Een vergelijkbare situatie is nu opnieuw ontstaan, doordat Eneco heeft besloten om geen nieuwe aansluitingen op het warmtenet meer te realiseren. Zolang dit besluit van kracht is, heeft de kwaliteitsverklaring geen waarde meer.
Dit heeft gevolgen voor het gebruik van stadsverwarming in nieuwbouwprojecten. Zonder een geldige kwaliteitsverklaring is het niet mogelijk om de energieprestatie van een woning te berekenen en is het dus niet mogelijk om het project te bouwen. Dit betekent dat de toekomst van stadsverwarming in Nederland afhankelijk is van de duurzaamheid en de kwaliteit van het warmtenet.
De rol van warmtepompen in het warmtenet
Een belangrijke ontwikkeling in het warmtenet is de ingebruikname van warmtepompen. Deze warmtepompen worden gebruikt om restwarmte uit het rioolwater te recupereren en te gebruiken voor het verwarmen van woningen. De warmtepomp die in het afgelopen jaar is ingezet, draagt bij aan het verminderen van de CO2-uitstoot van het warmtenet. De warmte die daar geproduceerd wordt, heeft een emissie van ongeveer 35 kg CO2 per GJth, wat aanzienlijk lager is dan de emissie van fossiele bronnen.
Hoewel deze warmtepomp een positieve bijdrage levert, blijkt uit de gegevens dat de gemiddelde uitstoot van het warmtenet eerder stijgt dan daalt. Dit betekent dat de toekomstige emissies van het warmtenet afhankelijk zijn van het aantal warmtepompen dat wordt ingezet en van de mate waarin restwarmte wordt hergebruikt.
Het gebruik van warmtepompen is een veelbelovende technologie die kan bijdragen aan het verlagen van de CO2-uitstoot van het warmtenet. Echter, het is belangrijk om te beseffen dat deze technologie nog niet overal wordt ingezet en dat er nog ruimte is voor verbetering. De toekomstige emissies van het warmtenet zullen afhankelijk zijn van het aantal warmtepompen dat wordt ingezet en van de mate waarin restwarmte wordt hergebruikt.
Toekomstige doelen en uitdagingen
Het gestelde doel voor 2030 is om de CO2-uitstoot van het warmtenet te verminderen tot 0,0189 kg CO2 per GJth. Dit is een ambitieus doel dat vereist dat het warmtenet verder wordt opgewaardeerd en dat er meer gebruik wordt gemaakt van duurzame warmtebronnen. Echter, de huidige emissie is aanzienlijk hoger dan dit doel, wat betekent dat het doel verder uit het zicht komt.
Het bereiken van dit doel vereist een aantal maatregelen. Ten eerste is het belangrijk dat er meer warmtepompen worden ingezet om restwarmte te recupereren en te gebruiken voor het verwarmen van woningen. Ten tweede is het noodzakelijk om het warmtenet verder te opwaarderen zodat het efficiënter werkt en minder emissies produceert. Ten derde is het belangrijk dat er meer duurzame warmtebronnen worden ingezet, zoals geothermische energie of biomassa.
Een van de grootste uitdagingen is de financiële kant van de opwaardering van het warmtenet. Het investeren in warmtepompen en het opwaarderen van het warmtenet is kostbaar en vereist een aanzienlijke inbreng van zowel particulieren als de overheid. Het is dus belangrijk dat er subsidies en financiële ondersteuning worden geboden om het realiseren van deze doelen mogelijk te maken.
Bovendien is er ook een juridische kant aan de opwaardering van het warmtenet. Het is belangrijk dat de kwaliteitsverklaringen van het warmtenet worden bijgewerkt en dat de emissiefactoren correct worden vastgelegd. Dit is nodig om ervoor te zorgen dat het warmtenet kan worden gebruikt voor nieuwbouwprojecten en dat de energieprestatie van de woningen kan worden berekend.
De impact op huishoudens en woningcorporaties
De CO2-uitstoot van stadsverwarming heeft ook een directe impact op huishoudens en woningcorporaties. Voor huishoudens is het belangrijk om te weten hoeveel CO2 hun verwarmingssysteem produceert, omdat dit kan invloeden op hun energierekening en hun CO2-buitetje. Voor woningcorporaties is het belangrijk om ervoor te zorgen dat hun verwarmingssystemen voldoen aan de wettelijke eisen en dat de CO2-uitstoot zo laag mogelijk is.
Woningcorporaties spelen een belangrijke rol in de transitie naar duurzame energie. Ze zijn verantwoordelijk voor het beheer van het verwarmingssysteem en moeten ervoor zorgen dat de emissiefactoren zo laag mogelijk zijn. Dit is niet alleen belangrijk voor de duurzaamheid, maar ook voor de wettelijke eisen die gelden voor nieuwbouwprojecten.
Een van de voordelen van stadsverwarming is dat er geen gasaansluiting nodig is, wat betekent dat er geen gaslekken kunnen optreden. Dit maakt het systeem veiliger en betrouwbaarder dan traditionele gasverwarming. Bovendien is het systeem eenvoudiger te onderhouden en heeft het minder aanschaf- en onderhoudskosten dan een HR-gasketel.
Echter, er zijn ook nadelen aan stadsverwarming. Een van de grootste nadelen is de afhankelijkheid van de energieleverancier. Huishoudens die aangesloten zijn op een warmtenet kunnen niet kiezen voor een andere leverancier, wat betekent dat ze afhankelijk zijn van de tarieven en het beheer van de leverancier. Dit kan leiden tot hogere kosten en minder keuzevrijheid voor huishoudens.
Conclusie
De CO2-uitstoot van stadsverwarming is een belangrijk aspect van de duurzaamheid van dit verwarmingssysteem. Hoewel stadsverwarming in principe een duurzame oplossing is die aanzienlijk minder CO2 produceert dan traditionele gasverwarming, blijkt uit de recentste data dat de daadwerkelijke CO2-uitstoot per GJth in sommige gevallen zelfs is toegenomen. Dit wijst op een aantal uitdagingen bij het beheer van het warmtenet en de kwaliteitsverklaringen die daarmee gepaard gaan.
De emissiefactoren voor stadsverwarming zijn in 2024 gedaald, wat een positieve ontwikkeling is. Echter, de emissiefactoren voor aardgas zijn verhoogd, wat betekent dat het gebruik van aardgas als verwarmingssysteem nu nog ongunstiger is op milieubasis. Het gestelde doel van 0,0189 kg CO2 per GJth in 2030 is ambieus, maar het huidige niveau is aanzienlijk hoger dan dit doel, wat betekent dat het doel verder uit het zicht komt.
Het gebruik van warmtepompen is een veelbelovende technologie die kan bijdragen aan het verlagen van de CO2-uitstoot van het warmtenet. Echter, het is belangrijk om te beseffen dat deze technologie nog niet overal wordt ingezet en dat er nog ruimte is voor verbetering. De toekomstige emissies van het warmtenet zullen afhankelijk zijn van het aantal warmtepompen dat wordt ingezet en van de mate waarin restwarmte wordt hergebruikt.
De kwaliteitsverklaringen van het warmtenet spelen een cruciale rol bij het bepalen van de energieprestatie van nieuwbouwprojecten. Het is belangrijk dat deze kwaliteitsverklaringen worden bijgewerkt en dat de emissiefactoren correct worden vastgelegd. Dit is nodig om ervoor te zorgen dat het warmtenet kan worden gebruikt voor nieuwbouwprojecten en dat de energieprestatie van de woningen kan worden berekend.
In samenvatting is stadsverwarming een duurzame verwarmingssysteem dat aanzienlijk minder CO2 produceert dan traditionele gasverwarming. Echter, de daadwerkelijke CO2-uitstoot van het warmtenet hangt af van de bronnen van de warmte en de kwaliteit van het beheer van het warmtenet. Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat het warmtenet verder wordt opgewaardeerd en dat er meer gebruik wordt gemaakt van duurzame warmtebronnen om de emissies verder te verlagen.