Inleiding
De gemeente Deventer heeft zich gesteld aan de uitdaging om de bestaande en toekomstige woningen in de wijk Zandweerd aardgasvrij te maken. Dit gebeurt via het Slim Warmtenet Zandweerd (SWZ), een gemeenschappelijk warmteaanbod dat gebruikmaakt van restwarmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie. Het project is een geïntegreerde oplossing voor zowel bestaande woningen uit de jaren zestig en zeventig als de nieuwbouw in de Tuinen van Zandweerd. De kern van het project is het gebruik van laagtemperatuurwarmte, waarmee huizen en warm water worden opgewarmd, zonder dat aardgas nodig is.
Toch loopt het project niet volledig glad. Het is technisch complex, financieel risicovol en heeft reeds meerdere kritische momenten meegemaakt, zoals het uitscheiden van de oorspronkelijke commerciële partner en twijfels over kostendekking en betrouwbaarheid. Deze artikkel biedt een gedetailleerde, feitelijke overzicht van het Slim Warmtenet Zandweerd, waarbij aandacht wordt besteed aan de technische opbouw, de juridische en organisatorische context, de financiële betrekkingen, de kritiek van de gemeenteraadsfractie SP en alternatieven zoals warmtepompen.
Technische opbouw van het Slim Warmtenet Zandweerd
Principe van laagtemperatuurwarmte
Het Slim Warmtenet Zandweerd is opgezet als een warmtenet dat gebruikmaakt van restwarmte uit het rioolwater van de wijk Zandweerd. Het gezuiverde afvalwater, dat normaal gesproken met een temperatuur van 15-20 graden Celsius in de IJssel zou worden geloosd, bevat een aanzienlijke hoeveelheid thermische energie. Deze energie wordt via een warmtepomp verwerkt tot bruikbare warmte voor verwarming en warm water in de woningen. Het warmtenet functioneert dus als een kringloop: de warmte wordt geëxtraheerd uit het rioolwater en vervolgens via de centrale warmtepompen in het netwerk verspreid.
Centrale warmtepompen
Het project maakt gebruik van gemeenschappelijke warmtepompen die het water op de juiste temperatuur brengen. Deze centrale installaties vormen een essentieel onderdeel van het systeem. Ze zorgen ervoor dat de warmte die uit het rioolwater wordt gehaald, voldoende wordt opgewarmd om huizen effectief te verwarmen. Deze oplossing zorgt ervoor dat individuele woningen niet hoeven te worden voorzien van een warmtepomp, wat de bouw- en aansluitkosten per woning kan beperken.
Nieuwbouw en bestaande woningen
Het warmtenet levert eerst warmte aan de nieuwbouwlocatie De Tuinen van Zandweerd. Vervolgens wordt het uitgebreid naar de bestaande woningen uit de jaren zestig en zeventig. Omdat deze woningen niet automatisch aardgasvrij worden, is het mogelijk dat ze aanvullende technische voorzieningen nodig hebben, zoals een bijstookcentrale en een warmteset in het huis. Dit laatste maakt duidelijk dat het warmtenet niet volledig een aardgasvrij alternatief is, maar eerder een transitiesysteem.
Geen isolatieverbetering
Een belangrijk kritiekpunt is dat de gemeente geen aandacht besteedt aan de isolatie van de woningen. Hoewel het warmtenet laagtemperatuurwarmte levert, is de warmtebehoefte van de woningen afhankelijk van de kwaliteit van de isolatie. Het Slim Warmtenet Zandweerd leidt zelfs tot een afname in isolatieopgave, zoals de gemeente zelf erkent. Dit betekent dat huizen, ondanks het warmtenet, nog steeds relatief veel warmte verliezen door slechte isolatie.
Juridische en organisatorische context
Samenwerking tussen partijen
Het Slim Warmtenet Zandweerd is een gezamenlijk initiatief van meerdere partijen. De belangrijkste partners zijn de gemeente Deventer, de woningcorporaties ieder1, Rentree en de Stichting Eigenbouw, waterschap Drents Overijsselse Delta en Enpuls Warmte Infra. Deze samenwerking is van essentieel belang, gezien de omvang van het project en de benodigde investeringen.
Rol van de gemeente
De gemeente Deventer is verantwoordelijk voor de totstandkoming en het beheer van het warmtenet. Eerst was er sprake van een commerciële partner, namelijk Ennatuurlijk, die echter het project verliet vanwege stijgende kostenramingen. Dit betekent dat de gemeente nu eigenaar en beheerder is van het warmtenet. Hierdoor draagt de gemeente alle financiële risico’s.
Leveringsvoorwaarden
De aansluitkosten en leveringsvoorwaarden zijn duidelijk vastgelegd. Voor eengezinswoningen bedragen de aansluitkosten €3.919,18 na aftrek van subsidies. Appartementen moeten €5.245,77 betalen. Huurders die bij een van de woningcorporaties horen (i.e. ieder1, Rentree of Stichting Eigenbouw), zien de aansluitkosten overgenomen. Voor particuliere huurders geldt dat ze de aansluitkosten met hun verhuurder moeten afhandelen.
De leveringsvoorwaarden zijn formeel opgesteld en gelden voor alle aangesloten huishoudens. Deze voorwaarden omvatten rechten en plichten van beide partijen en zijn te raadplegen in een PDF-dokument van 333 KB. De gemeente is verantwoordelijk voor administratie, waaronder het versturen van voorschotnotas en jaarafrekeningen.
Financiële betrekkingen en risico’s
Kostenramingen en subsidies
De aansluitkosten per woning zijn een belangrijk onderdeel van het project. Voor eengezinswoningen is dit €3.919,18, inclusief subsidies. Voor appartementen is het bedrag hoger: €5.245,77. Deze bedragen zijn exclusief eventuele aanvullende werken die nodig kunnen zijn bij oudere woningen. De gemeente benadrukt dat deze kosten voor standaard aansluitingen zijn opgenomen.
Een belangrijk kritiekpunt is dat de kosten voor huishoudens onduidelijk zijn. Daarom roept de SP-fractie op tot transparantie in de berekeningen. Bovendien is er geen garantie op betrouwbaarheid of vrijwilligheid van huurders om aan het warmtenet aan te sluiten. Dit maakt het risico op verlies reëel, aangezien het break-even scenario het beste scenario is. Bij tegenvallende omstandigheden draait het gemeentelijk warmtenet verlies.
Financiële risico’s en subsidies
Het project kent verschillende financiële risico’s. Deze omvatten mogelijke verlies van subsidies, minder aansluitingen dan verwacht, en stijgende loon- en materiaalkosten. Een second opinion van adviesbureaus heeft duidelijk laten zien dat binnen de gemeente zelf ook twijfels bestaan over de haalbaarheid van de kostenramingen.
De SP-fractie heeft kritiek uitgesproken op de onderbouwing van de kosten, met name in relatie tot beheer en personeel. Volgens hen is het beheer van het warmtenet duidelijk durend, met minstens twee topsalarissen inbegrepen. De vraag rijst dan of het project op termijn duurzaam is en of het financieel verantwoord is.
Betaling door de gemeente
Aangezien de gemeente verlies draait bij het beheer van het warmtenet, is er een vraag of dit verlies zal leiden tot verhogingen in andere gemeentelijke diensten. Zoals in het artikel van SP Deventer vermeld, is het mogelijk dat parkeren, WOZ-waarderingen, leges voor documenten en vergunningen duurder worden. Ook kan het gebeuren dat bepaalde voorzieningen worden afgeschaald om het verlies te compenseren.
Kritiek van SP Deventer en alternatieven
Kritiek van SP Deventer
De SP-fractie in Deventer heeft sinds haar herintred in 2022 verschillende vragen geformuleerd over het Slim Warmtenet Zandweerd. Een van de belangrijkste punten is de kosten. Volgens SP is een oplossing per huishouden met een warmtepomp of zonnepanelen vaak goedkoper en beperkt tot tussen €30.000 en €40.000 per woning. Deze oplossingen zouden volgens SP efficiënter en betaalbaarder zijn dan het warmtenet.
Daarnaast stelt SP zich de vraag of het budget dat voor het warmtenet beschikbaar is, niet beter kan worden besteed aan verbeteringen in isolatie, zodat woningen minder warmte verliezen. Aangezien de gemeente zelf erkent dat de isolatieopgave afneemt door het warmtenet, is dit een serieuze kritiek.
Alternatief: warmtepompen
In tegenstelling tot het Slim Warmtenet Zandweerd biedt een individuele warmtepomp een alternatieve oplossing voor aardgasvrij verhuren in Deventer. Team Gasloos, een lokaal bedrijf, biedt vier verschillende warmtepompconcepten aan, afhankelijk van de woonsituatie. Deze warmtepompen zijn allemaal all-electric, efficiënt in verbruik en bieden comfortabele verwarming.
Voor eengezinswoningen met een tuin is een lucht-water warmtepomp geschikt. Deze haalt warmte uit de lucht en gebruikt die voor verwarming en warm water. In combinatie met vloerverwarming of lage-temperatuur-radiatoren werkt het systeem uitstekend.
Voor huizen met mechanische ventilatie is een systeem dat de afgevoerde ventilatielucht benut voor warmteherwinning interessant. Dit is vooral geschikt voor goed geïsoleerde woningen. Voor vrijstaande woningen of grotere percelen is een grond-water warmtepomp de meest efficiënte oplossing. Deze haalt warmte uit de grond, wat gedurende het hele jaar beschikbaar is.
Team Gasloos benadrukt dat de warmtepomp niet alleen een duurzame oplossing is, maar ook bijdraagt aan meer energieonafhankelijkheid. Het bedrijf biedt complete verduurzamingsoplossingen aan, inclusief advies, installatie en nazorg.
Toekomstvisie en uitdagingen
Duurzaamheid en kosteneffectiviteit
Het Slim Warmtenet Zandweerd is bedoeld als een betaalbaar en duurzaam alternatief voor aardgas. De gemeente benadrukt dat dit voor de meeste woningen in Zandweerd de goedkoopste duurzame oplossing is. Toch blijft het project niet zonder uitdagingen. Het is nog onduidelijk of het warmtenet daadwerkelijk duurzaam is, gezien de afhankelijkheid van centrale bijstookcentrales en warmtesets in de woningen.
Daarnaast zijn er twijfels over de kosteneffectiviteit van het project. Het is duidelijk dat de aansluitkosten per woning aanzienlijk zijn en dat de gemeente financieel verantwoordelijk is voor eventuele verliezen. Dit betekent dat er een risico bestaat dat gemeentelijke diensten worden verduurzaamd of ingekort om het warmtenet financieel te ondersteunen.
Evaluatie en bijsturing
Aangezien het project valt onder de leidraad ‘grote projecten’ van Deventer, is het in fasen opgezet om tijdig bij te sturen. Echter, zoals SP Deventer al benadrukt, is het niet duidelijk of er voldoende evaluatiepunten zijn opgenomen. De oorspronkelijke plannen bevatten duidelijke evaluatiemomenten, maar deze zijn later samengevoegd. Hierdoor is het moeilijker geworden om fouten tijdig op te sporen en te corrigeren.
Uitdagingen voor huurders
Een van de belangrijkste uitdagingen voor het project is de betrouwbaarheid van de aansluiting voor huurders. Er is geen garantie dat huurders vrijwillig aansluiten op het warmtenet, wat het risico op verlies verhoogt. Bovendien is er geen recente berekening van de kostenbesparing per huishouden, wat de transparantie van het project ondermijnt.
Conclusie
Het Slim Warmtenet Zandweerd is een ambitieus project dat gericht is op het aardgasvrij maken van woningen in Zandweerd. Het project maakt gebruik van restwarmte uit het rioolwater en benut deze via centrale warmtepompen om huizen en warm water te verwarmen. Het is een geïntegreerde oplossing voor zowel bestaande als nieuwbouw en heeft de steun van meerdere partners, waaronder de gemeente Deventer en drie woningcorporaties.
Toch blijft het project niet zonder kritiek. De kosten zijn aanzienlijk, en de gemeente draagt alle financiële risico’s. De aansluitkosten per woning zijn duidelijk, maar er is geen garantie op betrouwbaarheid of vrijwilligheid van huurders. Daarnaast is het project niet volledig aardgasvrij, aangezien huizen aanvullende technische voorzieningen nodig hebben. Ook wordt er geen aandacht besteed aan de isolatie van de woningen, wat het warmtenet minder efficiënt maakt.
Alternatieve oplossingen zoals individuele warmtepompen worden door SP Deventer als efficiënter en betaalbaarder voorgesteld. Deze oplossingen kunnen volgens SP beter bijdragen aan een duurzame en kosteneffectieve toekomst. Het Slim Warmtenet Zandweerd is dus een interessante, maar complexe en risicovolle aanpak die aandacht verdient voor transparantie, evaluatie en kostencontrole.