De energietransitie heeft in de afgelopen jaren een steeds grotere rol gekregen in de woningbouw- en energiemarkt van Nederland. In Leeuwarden, hoofdstad van de provincie Friesland, is stadsverwarming – ook bekend als warmtenet – een centrale pijler in de inspanningen om de CO₂-uitstoot te verminderen en de energievoorziening duurzamer te maken. Stadsverwarming maakt gebruik van warmte die op een centrale locatie wordt opgewekt en via een netwerk wordt getransporteerd naar huishoudens en bedrijven. In deze artikel wordt ingegaan op de huidige status van de warmtenetten in Leeuwarden, de technische en organisatorische opzet van de projecten, en de toekomstige ontwikkelingen binnen het aardwarmteproject.
Inleiding
Leeuwarden heeft zich als gemeente gericht op duurzaamheid en klimaatmaatregelen. Een van de centrale instrumenten in deze strategie is stadsverwarming. Momenteel worden twee warmtenetten beheerd door Ennatuurlijk in de regio: het warmtenet in De Zuidlanden en het warmtenet in Camminghaburen. Samen leveren deze systemen ongeveer 65.000 tot 70.000 gigajoule (GJ) warmte per jaar aan zo’n 1.800 huishoudens en vier bedrijven. In de toekomst is er sprake van plannen om het warmtenet uit te breiden tot een systeem dat meer dan de helft van Leeuwarden van duurzame warmte kan voorzien.
Daarnaast zijn er initiatieven gericht op aardwarmte, waarbij warmte uit de ondergrond wordt gewonnen en gebruikt om huizen en gebouwen te verwarmen. Hoewel dit project in 2022 voor enige tijd stilgelegd werd vanwege onduidelijkheden rondom de nieuwe warmtewet, zijn de belanghebbenden – waaronder de gemeente Leeuwarden en Ennatuurlijk Aardwarmte – blijven geloven in de toekomst van aardwarmte.
Huidige warmtenetten in Leeuwarden
De Zuidlanden
Het warmtenet in De Zuidlanden maakt gebruik van biogas dat afkomstig is van vergiste mest van koeien op Dairy Campus. Deze biogas wordt verbrand in een geschikte ketel en zorgt voor warmte die via het netwerk naar huishoudens in Techum en Jabikswoude wordt getransporteerd. Deze oplossing levert warmte voor ongeveer 750 huishoudens. Het project is een samenwerking tussen biogasbedrijf Biogas Leeuwarden BV en Ennatuurlijk.
Camminghaburen
In Camminghaburen is de warmtebron een warmtekrachtkoppeling (WKK), waarbij aardgas wordt verbrand om zowel elektriciteit als warmte op te wekken. Deze warmte wordt via het netwerk geleverd aan huishoudens en bedrijven in de regio. De opgewekte elektriciteit wordt afgegeven aan het openbaar elektriciteitsnet. Dit systeem draagt bij aan een hogere energie-efficiëntie, omdat zowel warmte als elektriciteit uit één bron worden gebruikt.
Voordelen en nadelen van stadsverwarming
Voordelen
Stadsverwarming biedt een aantal aantrekkelijke voordelen voor zowel inwoners als de gemeenschap:
Duurzaamheid en CO₂-reductie: Stadsverwarming draagt bij aan een verminderde CO₂-uitstoot, omdat het gebruik van fossiele brandstoffen wordt beperkt. In De Zuidlanden wordt bijvoorbeeld gebruikgemaakt van biogas, wat een duurzame alternatief is voor aardgas.
Betrouwbaarheid: Het warmtenet is centraal beheerd en onderhouden, wat ervoor zorgt dat de warmtevoorziening minder gevoelig is voor storingen dan individuele CV-systemen.
Geen individuele ketels: Huishoudens hoeven geen eigen CV-ketels te onderhouden. Hierdoor wordt de ruimtebesparing in woningen vergroot, en wordt het risico op koolmonoxidevergifting verminderd.
Minder onderhoud: Het centrale karakter van stadsverwarming betekent dat de meeste onderhoudstaken bij de beheerder liggen, wat de bewoner minder lastig houdt.
Nadelen
Niet alle voordelen zijn voor iedereen van toepassing. De nadelen van stadsverwarming zijn onder meer:
Hoge aansluit- en gebruikskosten: Het aansluiten op een warmtenet kan kostbaar zijn, vooral als infrastructuurverbeteringen nodig zijn. Ook zijn de gebruikskosten in sommige gevallen hoger dan bij individuele gasgestookte CV-installaties.
Beperkte keuzevrijheid: Bewoners zijn afhankelijk van het warmtenet en hebben minder keuze in de energiebron die ze gebruiken. Dit kan voor sommigen een beperking zijn.
Afhankelijkheid van externe bronnen: Stadsverwarming is afhankelijk van externe warmtebronnen. Als deze in de toekomst verminderen of verdwijnen, kan de beschikbaarheid van warmte onder druk komen te staan.
Aardwarmteproject Leeuwarden: ontwikkelingen en uitdagingen
Initiatief en consortium
Het aardwarmteproject in Leeuwarden is een initiatief van een consortium dat bestaat uit Bouwgroep Dijkstra Draisma, Ennatuurlijk, Energie Beheer Nederland (EBN) en vroeger ook Shell. Het project startte in 2013 met een oriëntatie op aardwarmte in de regio. In 2017 werd het consortium officieel opgericht. In 2020 traden EBN en Shell toe, en in 2025 werden de aandelen van Shell overgedragen aan Ennatuurlijk Aardwarmte.
Proefboringen en locatiekeuze
De locatie voor de aardwarmtecentrale is geplaatst op de zuidkant van Leeuwarden, aan de Nobelweg, waar in 2021 de proefboringen zijn gestart. Het doel is om via boringen van ongeveer 2700 meter diepte warmte uit de ondergrond op te wekken. De verwachting is dat de aardwarmte in de toekomst warmte kan leveren aan ongeveer 8000 huishoudens.
In juli 2021 werd de boortoren opgericht bij de Dairy Campus, en de eerste put was eind 2021 voltooid. De tweede put is een volgende stap in het project, en het doel is om de centrale in de toekomst te realiseren.
Uitdagingen
In 2022 besloot Ennatuurlijk om tijdelijk stop te zetten met het aardwarmteproject vanwege onduidelijkheden rondom de nieuwe warmtewet. Deze wet had als doel om de toegang tot aardwarmte te reguleren en het gebruik ervan te bevorderen. Echter, de onzekerheden over de juridische en technische aspecten van deze wet leidden tot het tijdelijke stilleggen van het project.
De beschikbare gegevens hierover zijn niet eenduidig, maar zowel Ennatuurlijk als de gemeente Leeuwarden blijven geloven in het potentieel van aardwarmte. Het is duidelijk dat de energietransitie versneld moet worden, en aardwarmte zou een belangrijke rol kunnen spelen in de toekomstige duurzame warmtevoorziening van de stad.
Juridische en regulatoire context
Wet- en regelgeving
Stadsverwarming en aardwarmte vallen onder de bredere wet- en regelgeving rondom energievoorziening en duurzaamheid. De beschikbare gegevens suggereren dat de huidige warmtenetten in Leeuwarden voldoen aan de algemene regelgeving rondom warmtevoorziening en energie-efficiëntie. Echter, aardwarmteprojecten zoals het project van het consortium "Warmte van Leeuwarden" zijn momenteel onderhevig aan extra juridische aandacht vanwege de nieuwe wet die in 2022 aankondiging kreeg.
De beschikbare informatie over deze wet is niet volledig duidelijk, wat heeft geleid tot het tijdelijke stilleggen van investeringen. Omdat het project in een complexe juridische en technische omgeving functioneert, is het noodzakelijk dat duidelijkheid wordt gecreëerd over de toegang tot aardwarmte en de verantwoordelijkheden van betrokken partijen.
Technische aspecten van warmtenetten
Infrastructuur en transport
De warmtenetten in Leeuwarden bestaan uit een netwerk van buizen waarin warm water wordt getransporteerd. Deze buizen zijn aan te sluiten op het aansluitpunt van huishoudens, die vervolgens hun eigen warmteterminal installeren om de warmte te gebruiken voor verwarming en warm water.
Het transport van warmte via buizen vereist een goed geïsoleerde infrastructuur om energieverliezen te minimaliseren. De technische vereisten voor het beheer van deze systemen zijn hoog, en dit vereist regelmatig onderhoud en bewaking.
Energie-efficiëntie
Een van de voornaamste voordelen van stadsverwarming is de hoge energie-efficiëntie. In het geval van de warmtekrachtkoppeling in Camminghaburen wordt zowel elektriciteit als warmte opgewekt uit één bron. Dit zorgt voor een hogere efficiëntie dan bij de traditionele productie van elektriciteit en warmte los van elkaar.
Toekomstige ontwikkelingen
Uitbreiding van het warmtenet
De beschikbare informatie wijst uit dat de huidige warmtenetten in Leeuwarden slechts een fractie van de stad bedienen. Het doel is om het netwerk in de toekomst uit te breiden zodat meer dan de helft van Leeuwarden van duurzame warmte kan worden voorzien. Dit vereist investeringen in infrastructuur, maar ook een strategisch beleid van de gemeente en beheerders om te zorgen voor een brede toepassing van stadsverwarming.
Aardwarmte als toekomstige oplossing
Ondanks de tijdelijke uitstel van het aardwarmteproject in Leeuwarden, blijft het initiatief van het consortium actief. De locatie van het project op de zuidkant van Leeuwarden is gekozen op basis van geologische studies, die wijzen op een aantrekkelijke warmtepotentie in de ondergrond.
De boringen die in 2021 zijn uitgevoerd geven aan dat aardwarmte in de regio haalbaar is. Het is de bedoeling om het project in de toekomst te voltooien, zodat het een betekenisvolle bijdrage kan leveren aan de duurzame warmtevoorziening van Leeuwarden.
Conclusie
Stadsverwarming speelt een steeds grotere rol in de duurzame energievoorziening van Leeuwarden. Momenteel worden ongeveer 1.800 huishoudens bediend via twee warmtenetten die respectievelijk warmtekrachtkoppeling en biogas gebruiken als warmtebron. Deze systemen leveren duurzame warmte, draag bij aan CO₂-reductie en bieden een betrouwbare alternatief voor individuele CV-systemen.
Daarnaast zijn er initiatieven gericht op aardwarmte, waarbij warmte uit de ondergrond wordt gewonnen en gebruikt om huizen en gebouwen te verwarmen. Ondanks het tijdelijke stilleggen van het project in 2022 blijft het consortium "Warmte van Leeuwarden" geloven in de toekomst van deze technologie. De beschikbare gegevens suggereren dat het project technisch haalbaar is, maar dat juridische onzekerheden nog moeten worden opgelost.
In de toekomst is er sprake van plannen voor uitbreiding van het warmtenet en voor verdere ontwikkeling van aardwarmteprojecten. Deze ontwikkelingen zullen van belang zijn voor zowel de energievoorziening van de stad als voor de duurzame doelen van de gemeente en de inwoners.